جای موسیقی پاپ در مراسم عزاداری موسیقی مذهبی؛ یادآور حماسه‌ی عاشورایی

جای موسیقی پاپ در مراسم عزاداری موسیقی مذهبی؛ یادآور حماسه‌ی عاشورایی

تهیه و تنظیم: زهره طاهری

 

جای موسیقی پاپ در مراسم عزاداری

موسیقی مذهبی؛ یادآور حماسه‌ی عاشورایی

 

از نظر عده‌ای حضور موسیقی در مراسم مذهبی پدیده‌ای جدید است و می‌توان گفت که حساسیت و بحث‌برانگیز بودن کاربرد موسیقی به تازگی در چند سال اخیر توجه منتقدان را به خود جلب کرده است. سوال بسیار مهمی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا استفاده از موسیقی در مراسم عزاداری بر خلاف آیین‌ها و مراسم سنتی، مذهبی و ملی ماست؟؟!! چرا سبک موسیقی مورد استفاده موجب ایجاد بحث و اعتراض و نارضایتی از طرف عده‌ی خاصی شده است؟! بنابراین، بجاست در این شماره به موسیقی مذهبی و تاثیر آن در برگزاری ماه محرم نگاهی بیندازیم.

 

سابقه‌ی تاریخی

اوراق تاریخی نشان می‌دهند که در دوران دویست ساله‌ی حکومت صفوی، به دلیل مذهبی بودن حکومت، به هنر ایرانی رنگ و بوی تازه‌ای، به عنوان هنر اسلامی، بخشیده شد که سال‌ها از مقبولیت و محبوبیت خاصی برخوردار بود. در این دوران موسیقی، نقاشی، خوشنویسی، معماری و بسیاری دیگر از هنرها تحت تاثیر مکتب اسلامی – ایرانی قرار گرفتند. می‌توان دوران صفوی و زمان حکومت شاه عباس صفوی را به دلیل وجود مذهب شیعه و علاقه‌ی شاه وقت به موسیقی، دوران رشد و بلوغ موسیقی مذهبی ایران نام برد. موسیقی مذهبی چندین شاخه دارد که برخی از آن‌ها از دوران قبل از صفویه نیز وجود داشته، ولی امروزه همچنان حوزه‌ی فعالیت موسیقدانان مذهبی بر اساس این تقسیمات است. موسیقی مذهبی در ایران به چهار شاخه تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از: روضه‌خوانی؛ نوحه‌خوانی؛ اذان و مناجات؛ تعزیه و شبیه‌خوانی. بر این اساس سه شاخه از چهار شاخه‌ی کلی موسیقی مذهبی به عاشورا و امام حسین (ع) مرتبط است.

 

فاکتورهای موسیقیایی در عزاداری

با نگاهی دقیق درمی‌یابیم که مراسم عزاداری گروهی، حضور عموم مردم، همکاری و همراهی آن‌ها را می‌طلبد و برای تحقق همین هدف از ابزارهای مختلفی از جمله موسیقی استفاده می‌شود که به ماندگاری تاریخی آن نیز کمک بسیاری می‌کند، به خصوص در مراسم عاشورا، که شکل کاملا سازمان یافته‌ای دارد و می‌توان به راحتی رد عناصر موسیقیایی را از گذشته‌های دور تا به امروز در بافت آن مشاهده کرد. در واقع، یکی از عوامل مهم در ایجاد هماهنگی و انسجام گروهی دسته‌های عزاداری همان موسیقی است. به عبارت دیگر، عناصر موسیقیایی در ایجاد نظم، همکاری، هماهنگی و انتقال پیام‌های مذهبی نقش عمده‌ای دارند.

برای روشن‌تر شدن موضوع به «ریتم و ملودی» به عنوان دو عنصر اصلی موسیقیایی اشاره می‌کنیم که جزو تفکیک‌ناپذیر هر نوع مراسم عزاداری از گذشته تا امروز هستند. «ریتم» نه تنها در خود اشعار نوحه و مرثیه بلکه در حرکت‌های فیزیکی و آیینی دسته‌ها و گروه‌های عزاداری، در نظم و ترتیب صف‌ها، در حرکت مارش مانند پاهای عزاداران، در تکان دادن دست‌ها، سرها، علامت‌ها و پرچم‌ها، در پاسخ‌های ریتمیک و انعکاسی به ترجیع بندهای اشعار و بالاخره و روشن‌تر از همه در صدای طبل‌ها، سنج‌ها و صدها فاکتور ریتمیک دیگر وجود دارد. در واقع، به نوعی کاملا در عمق بافت پیچیده شده به گونه‌ای که حتی حذف یکی از این عناصر ریتمیک از رفتار آیینی موجب نقص عضو آن مجموعه می‌شود. موضوع حضور جدی و قاطع ریتم از زمان‌های قدیم در این آیین‌های مذهبی غیر قابل انکار و مستندات موجود از نمونه‌های عزاداری‌های سنتی وجود ریتم را در این مناسبات به اثبات رسانده است. وجود سازهایی مانند طبل و سنج که برای تولید ریتم در دسته‌های عزاداری به کار می‌رود یادآور حماسه‌ی عاشورا و تداعی‌کننده‌ی این حادثه‌ی مذهبی- تاریخی است. اگر چه الزام وجود ریتم به تنهایی دلیلی بر حقانیت خدمت موسیقی به مراسم مذهبی دارد، اما ملودی نیز جزو جدایی‌ناپذیر آن است. نوحه که بخش مهمی از مراسم مذهبی را تشکیل می‌دهد در واقع، همان به کارگیری ملودی‌های مشخص در قالب‌های تعریف شده‌ی دستگاهی روی اشعار است. به علاوه نمی‌توان مجلس عزاداری را بدون روضه‌خوانی، که بیشتر ملودی خاصی است، و فقط با نقل چند حکایت، داستان و مساله‌ی شرعی معنا و حق مطلب را ادا کردم. چهارچوب مجالس عزاداری از این قانون به طور یکپارچه تبعیت می‌کنند و در دسته‌های عزاداری نیز ترکیب نوحه و سازهای ریتمیک وظیفه‌ی ایجاد و نگهداری شور و هیجان در روحیه‌ی عزاداران را در طول مسیر راهپیمایی به عهده دارد. سازهایی مانند فلوت، نی و شیپور نیز با بهره‌گیری از موسیقی دستگاهی در این میان نقش‌آفرینی می‌کنند.

نه به موسیقی در مراسم مذهبی

موسیقی همیشه در مراسم و آیین‌های مذهبی و سنتی وجود داشته، اما وارد شدن موسیقی پاپ در عرصه‌ی تولید موسیقی مذهبی با ایجاد جلب توجه این موضوع را حساس کرده است. پیش از این، قالب‌های تثبیت شده و پذیرفته شده‌ی موسیقی مذهبی با قدمت چند صد ساله جایگاه خود را داشتند و اعتراضی به حضورشان نمی‌شد، اما ساختارشکنی موسیقی مذهبی پاپ حساسیتی را ایجاد کرد که همگان را به واکنش وا داشت. برخی از مراجع و حتی مداحان از حضور موسیقی در این مراسم ناخشنودند. شاید علت این نارضایتی در پذیرفتن نفس موسیقی نباشد، چرا که خود مداحان و مراجع با کمک همین فاکتورهای موسیقیایی تصویر هویت مذهبی را در طی قرون طولانی ماندگار کرده‌اند. بیشترین اعتراضات تاکنون به وارد شدن موسیقی پاپ در عرصه‌ی موسیقی مذهبی بوده است.

دلایل مخالفت با موسیقی پاپ مذهبی

برخی از اساتید مداحی و موسیقی نگران این هستند که موسیقی مذهبی دستگاهی که نوحه‌های اصیل ایرانی روی آن‌ها خوانده می‌شود از بین برود و جای آن را موسیقی‌های مذهبی روی ملودی‌های پاپ بگیرد. از آنجایی که مداحی نواهای خاص خود را دارد و حفظ این نغمه‌های اصیل باید همواره در راس امور قرار گیرند، نگرانی فراموش شدن آن‌ها کاملا بجاست و باید مورد پشتیبانی و توجه قرار بگیرد.

پاپ مذهبی رقیب موسیقی مذهبی؟

نباید موسیقی مذهبی پاپ را رقیب مداحی‌های دستگاهی فرض کرد؛ در واقع، به چند دلیل تکلیف این دو را باید از یکدیگر جدا کنیم. اول اینکه خوانندگان قطعات مذهبی پاپ حرفه‌ی خود را خوانندگی می‌دانند نه مداحی. برای رقابت و جایگزینی آثارشان با آثار مداحان حرفه‌ای تلاشی نمی‌کنند و فقط به عنوان بخشی از جامعه‌ی هنری تلاش می‌کنند که نقشی در بزرگداشت آیین‌های اعتقادی ملی خود داشته باشند و دین خود را به این عرصه ادا کنند. دوم اینکه تغییر ذائقه‌ها‌ی انسانی در اثر گذشت زمان، در این زمینه نیز نمود پیدا کرده و موسیقی مذهبی پاپ مخاطبان خود را دارد که برای پاسخگویی به سلیقه این بخش جامعه و وجود چنین تقاضایی موسیقی پاپ وارد خدمت شده است.

نکته‌ی سوم که بسیار حائز اهمیت است هدف مشترک موسیقی پاپ مذهبی با مداحی و موسیقی مذهبی است که بزرگداشت، پاسداری مراسم و مناسبات مذهبی و ابراز ارادت به ائمه‌ی اطهار به شیوه‌ی دیگر و با زبان امروزی‌تر است.

استفاده از اشعار مناسب و آلات موسیقی ایرانی

هر جریان نوپا و جدیدی به نظارت و اصلاح در جهت بهینه‌سازی نیاز دارد؛ بنابراین، برای احترام به نگرانی‌های اساتید مداحی و موسیقی باید برخی از نکته‌ها در تولید این آثار مورد توجه قرار بگیرد. موسیقی پاپ در ماهیت برخی ویژگی‌های غربی را دارد؛ بنابراین، بهتر است برای حفظ رنگ و بوی موسیقی مذهبی و ملی از سازهای ایرانی استفاده شود تا فضای اصیل مدیحه نیز بیشتر در آن نمایان شود.

در اصل، شعر یکی از نگرانی‌های عمده‌ی اساتید موسیقی مذهبی ماست که مداحان بزرگ قدیمی نیز در این حس شریک هستند. هر دو دسته که روزی شاهد خواندن اشعاری ماندگار در نوحه‌های قدیمی بوده‌اند، نسبت به اشعار سروده شده جدید در وصف ائمه (ع) نگرانند. البته تاکنون اشعار بی‌ارزش به موسیقی پاپ راه نیافته‌اند و خوشبختانه در اشعار مورد استفاده حرمت امامان معصوم حفظ می‌شود، اما به هر حال بهتر است حساسیت بیشتری نسبت به اشعار وارد شده به این عرصه‌ی نشان داده شود. با توجه به شرایط پیش رو واضح است که حذف چنین آثاری دیگر غیر ممکن و بهتر است مخالفان با این جریان رو به پیشرفت کنار بیایند و به جای ابراز مخالفت خود و سعی بر جلوگیری از انتشار موسیقی‌های پاپ مذهبی، به افزایش کیفیت چنین تولیدهایی همت گمارند. در حقیقت، بزرگان موسیقی و مداحی می‌توانند با راهنمایی‌های خود به عنوان پیشکسوت تجربه‌های خود را در اختیار جوانانی قرار دهند که می‌خواهند با هنرشان در خدمت مذهب و آیین‌های سنتی باشند و با همکاری یکدیگر بکوشند تا شمار قطعات مذهبی کم ارزش را به حداقل برسانند.