کارمند کیست؟

کارمند کیست؟

تهیه و تنظیم: نعیمه بخشی

 

حقوق و تکالیف کارمندی

کارمند کیست؟

کارمند کسی است که به شکل پاره وقت یا تمام وقت مشغول فعالیت فکری در سیستم اداری یا سازمانی است.

کارمندان با توجه به نوع قرارداد به پنج دسته تقسیم می‌شوند:

  1. کارمندان رسمی

کارمندان رسمی مشمول قانون استخدام کشوری و قانون مدیریت خدمات کشوری و از نظر بیمه نیز مشمول صندوق بازنشستگی کشوری هستند. استخدام این نوع کارمند شرایط ویژه‌ای دارد و باید گزینش‌های مربوطه را بگذرانند. کارمندان رسمی به دو دسته تقسیم می‌شوند:

رسمی آزمایشی: قبل از آنکه شخص استخدام رسمی شود مدتی باید به شکل آزمایشی کار کند.

رسمی قطعی: اگر شخصی که به استخدام آزمایشی درآمده در پایان دوره، صالح برای ابقا شناخته شود، به استخدام قطعی در می‌آید در غیر این صورت بدون هیچ‌گونه تعهدی برکنار می‌شود و جریان به اطلاع سازمان امور اداری و استخدامی کشور می‌رسد. این افراد حق ندارند تا یک سال در آزمون استخدام همان شغل شرکت کنند.

  1. کارمندان پیمانی

مستخدم پیمانی به کسی گفته می‌شود که به موجب قرارداد به طور موقت برای مدت معین و کار مشخصی استخدام شود.

این کارمندان مشمول آیین‌نامه استخدام پیمانی و از نظر بیمه مشمول صندوق تامین‌اجتماعی هستند.

قرارداد مذکور می‌تواند با اراده‌ی دولت تغییر کند، اما بر اساس مقررات جدید، توافق طرفین (سازمان و مستخدم) بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؛ به عنوان مثال، ماده‌ی ۶ آیین‌نامه: هر یک از طرفین قرارداد برای فسخ قرارداد پیمانی باید از یک ماه قبل اعلام کند مگر اینکه مدت قرارداد کمتر در نظر گرفته شده باشد.

ماده ۱۷ آئین‌نامه: در صورتی که مستخدم پیمانی مدت هفت روز بدون اطلاع و بدون عذر موجه در محل خدمت حاضر نشود دستگاه دولتی می‌تواند بدون رعایت یک ماه مهلت مقرر در ماده ۶ از تاریخ ترک خدمت، قرارداد را فسخ کند.

مدت قرارداد استخدام پیمانی یکسال است، اما در مورد پست‌های ثابت سازمان تخصصی و در بعضی موارد حداکثر تا ۱۰ سال قابل تمدید است.

  1. مستخدم خرید خدمتی(به اصطلاح شبه پیمانی)

در مواردی که امکان جذب افراد از طریق قوانین و مقررات و ضوابط استخدام رسمی، پیمانی یا ثابت وجود نداشته باشد، افراد در دستگاه دولتی برای انجام وظایف و مسوولیت‌های مشخص و مدت معین استخدام می‌شوند. استفاده از خرید خدمت بر پایه‌ی قراردادی است که میان اداره و داوطلب کار به امضا می‌رسد. مدت قرارداد خرید خدمتی نباید از یک سال تجاوز کند و در صورت نیاز دستگاه مجدد می‌تواند تمدید شود. در ارتباط با مرخصی‌ها، معذوریت مستخدم خرید خدمت، فسخ قرارداد و … دستگاه دولتی از مقررات استخدامی پیمانی یا مقررات همانند آن بهره می‌گیرد. استخدام خرید خدمت همان استخدام پیمانی البته با اندکی تفاوت است.

  1. مستخدم روز مزد:

شخصی است که برای یک یا چند روز استخدام و مزد خود را روزانه دریافت می‌کند، ولی در عمل استخدام روزمزدان برای یک یا چند روز نیست وگاهی برای مدت طولانی‌تری به استخدام دستگاه دولتی در می‌آیند.

کارمندان روز مزد دو دسته هستند؛ روز مزد موقت و روزمزد ثابت. روز مزد موقت برای کارهای موقت و استثنایی مانند کارگران ساختمانی و روزمزد ثابت برای مدت نامعین و کارهای فنی و اداری مانند منشی و حسابدار و … استخدام می‌شوند.

  1. مستخدم حکمی

این دسته از مستخدمان به موجب قرارداد به عنوان روز مزد استخدام نشده‌اند بلکه بر طبق اختیاراتی که به موجب قوانین خاص به وزیران یا سرپرستان سازمان‌های دولتی داده شده به استخدام دولت در آمده‌اند. وضع مستخدمان حکمی از این جهت که برای مدت نامعین استخدام شده‌اند و مشاغل آن‌ها کم و بیش حساس و ثابت است شبیه وضع مستخدمان رسمی است بدون آنکه از مزایای استخدم رسمی یا پیمانی برخوردار باشند. در گذشته، شمار زیادی از مستخدمان حکمی، مانند مهندسان و کارمندان فنی و اداری به این دلیل وارد خدمت دولت شده‌اند که بعدا براساس ضوابط قانون استخدام کشوری، تبدیل وضع داده و رسمی شوند.

مستخدمان دولتی اعم از پیمانی و رسمی مشمول قانون مدیریت خدمات کشوری هستند و فقط کارکنان مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی، مشمول قانون کار هستند. دولت برای رفع ابهام از اینکه چه مشاغلی تحت عنوان قانون کار هستند، در سال ۹۰ مشاغل ۱۱گانه کارگری در دستگاه‌های اجرایی را اعلام کرد که عبارت‌اند از: «پیشخدمت، سرایدار، نظافتچی، آبدارچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان، تلفنچی، متصدی تاسیسات، راننده (در صورت استفاده از وسیله‌ی نقلیه دولتی) و متصدی چاپ و تکثیر.

فرق کارمند با کارگر

تعریف کارگر و کارمند: کارگر شخصی است که کارش جنبه‌ی یدی یا فنی داشته باشد و بر عکس کارمند شخصی است که کارش جنبه فکری دارد یا با نوشتن، دفتر و محاسبه و مانند آن سر و کار داشته باشد، ولی از نظر مفهوم حقوقی رابطه‌ی کارگری و کارفرمایی رابطه‌ای است حقوقی که براساس چگونگی و کیفیت ارتباط میان دو طرف؛ یعنی، دادن دستور و نظارت بر کار و پرداخت مزد از طرف کارفرما و انجام کار زیر نظر کارفرما در برابر دریافت مزد از سوی کارگر خلاصه می‌شود. در این رابطه، نوع کار مهم نیست؛ به طور مثال، حسابدار، ماشین‌نویس از نظر عرف کارمند، ولی از نظر حقوقی و دیدگاه قانون کار کارگر محسوب می‌شود.

حقوق کارمند

  1. حق استفاده از مرخصی: مرخصی عبارت است از حقی که برای کارمند در ترک کار برای روزهای غیرتعطیل در نظر گرفته شده است.

انواع مرخصی برای کارکنان دولت

مرخصی استحقاقی: برای همه‌ی ما پیش می‌آید که به دلیل بیماری و یا کارهای پیش‌بینی شده یا پیش‌بینی نشده شخصی ناچاریم محل کار را برای مدتی ترک کنیم. در این حالت اگر ترک کار به دلیل اموری غیر از بیماری باشد نوع مرخصی استحقاقی و اگر به دلیل وقوع بیماری باشد، نوع مرخصی استعلاجی نامیده می‌شود. بر اساس مفاد ماده ۴۷ قانون استخدام کشوري و ماده ۲۴ مقررات استخدامي شرکت‌هاي دولتي مستخدمان رسمي يا ثابت کارمندان دستگاه‌های اجرایی در سال حق دارند ۳۰ روز مرخصی استحقاقی داشته باشند و نصف این مدت را برای سال بعد ذخیره کنند؛ البته کارگران می‌توانند فقط نه روز از این یک ماه را به عنوان ذخیره و برای دریافت مزد اضافه در نظر بگیرند و در صورتی که در طول یک سال از این یک ماه استفاده نکنند (به استثنای همان ۹ روز) حق آن‌ها در مورد بقیه روزهای باقی‌مانده از بین می‌رود. در مشاغل سخت و زیان‌آور، میزان مرخصی استحقاقی افزایش می‌یابد و به پنج هفته در سال (تقریبا ۳ روز در ماه) می‌رسد.

با این حال، ماده‌ی ۶۵ قانون کار تصریح دارد که حتی‌الامکان در مورد این مشاغل استفاده از مرخصی باید در دو نوبت در طول سال انجام می‌شود.

مرخصی استعلاجی: مرخصی استعلاجی به منظور بهبود بیماری به کارگر تعلق می‌گیرد. تفاوت عمده این مرخصی با نوع استحقاقی آن در این است که در این حالت پرداخت کننده‌ی مزد روزهای بیماری، سازمان تامین اجتماعی است و نه کارفرما. در این حالت بیمار باید با مراجعه به شعب درمانی سازمان تامین اجتماعی مراحل قانونی را برای دریافت حقوق سپری کند. بر اساس ماده ۷۴ قانون کار، مدت روزهای بیماری که به تائید سازمان تامین اجتماعی رسیده باشد، جزو سوابق کار و بازنشستگی کارگر منظور خواهد شد.

مرخصی بدون حقوق: مرخصی بدون حقوق حالتی است که کارگر قرار است در آن بیش از حد متعارف کارگاه را ترک کند. در این حالت، شرایط کلی این نوع مرخصی با توافق کتبی میان کارگر و کارفرما و یا نمایندگان قانونی آن‌ها مشخص می‌شود و انجام می‌پذیرد. در این نوع مرخصی با وجود آنکه کارمند حقوقی دریافت نمی‌کند می‌تواند از کمک هزینه‌ها و پاداش پایان خدمت استفاده کند. براساس ماده‌ی ۴۹ قانون استخدام کشوری و ماده ۲۶ قانون مقررات استخدامی شرکت‌های دولتی، تمام کارمندان رسمی و ثابت می‌توانند از مرخصی بدون حقوق استفاده کنند. علاوه بر این‌ها ماده ۶۷ قانون کار به کارگر اجازه می‌دهد که در طول دوران خدمت یک بار برای انجام فریضه حج واجب از یک ماه مرخصی استفاده کند. این یک ماه بدون حقوق و یا در صورت داشتن مرخصی استحقاقی با حقوق و توامان باشد. براساس ماده‌ی ۳۵ آیین نامه‌ی مرخصی‌ها موضوع ماده ۸۴ قانون مدیریت خدمات کشوری، کارمند باید تقاضانامه استفاده از مرخصی بدون حقوق را با ذکر علت و مدت آن به وسیله‌ی مدیر واحد به سازمان متبوع ارسال کند تا تصمیم لازم در این زمینه گرفته شده و در صورت موافقت، حکم مرخصی بدون استفاده از حقوق را با رعایت تبصره یک ماده ۸۴ قانون مدیریت خدمات کشوری صادر کنند.

  1. داشتن بیمه تکمیلی

بیمه تکمیلی از دیگر حقوق کارمندان است که دستگاه‌های اجرایی وظیفه دارند کارمندان، بازنشستگان و افراد تحت تکفل خود را علاوه بر استفاده از بیمه پایه درمان‌، با مشارکت آنان به شکل هماهنگ و یکنواخت تحت پوشش بیمه‌های تکمیلی قرار دهند.

  1. حمایت قضایی

یکی از امتیازات کارمندان حمایت قضایی از آن‌هاست. آن‌ها در انجام وظایف و مسوولیت‌های قانونی در برابر شاکیان مورد حمایت قضایی هستند و دستگاه‌های اجرایی مکلفند به تقاضای کارمندان برای دفاع از انجام وظایف آن‌ها با استفاده از کارشناسان حقوقی خود یا گرفتن وکیل از کارمندان حمایت قضایی کنند.

تکالیف کارمند

* اشتغال: مهم‌ترین و اساسی‌ترین تکلیف کارمند اشتغال است. البته انجام این تکلیف با رعایت برخی اصول اساسی مثل: اشتغال به طور مستمر، اشتغال به طور شخصی و اشتغال به طور تمام وقت انجام می‌شود.

*اطاعت از اوامر مافوق و رعایت قوانین و مقررات

*اقامت اجباری در محل خدمت

*حفظ اسرار اداری

*عدم سودجویی

*بی‌طرفی و بی‌نظری در انجام فعالیت‌ها

*ممنوعیت قانونی ناشی از اشتغال دولت

 

رسیدگی به شکایت‌های استخدامی کارمندان

تنها مرجع طرح شکایت درباره‌ی ساعت کار، درباره‌ی مرخصی‌ها و هر امتیاز دیگری که قوانین استخدامی برای کارمند پیش‌بینی کرده است (در مورد مستخدمان دولت) دیوان عدالت اداری است. در ماده‌ی ۱۳ قانون دیوان عدالت اداری ۱۳۸۵، یکی از شکایت‌های قابل طرح در دیوان عدالت اداری شکایت کارمندان دولت معرفی شده است و در بند ۳ این ماده درباره‌ی حدود صلاحیت دیوان مقرر شده است: «رسیدگی به شکایات قضات و مشمولان قانون استخدام کشوری و سایر مستخدمان واحدها و موسسات مذکور در بند (۱) و مستخدمان موسساتی که شمول این قانون نسبت به آن‌ها محتاج ذکر نام است، اعم از لشکری و کشوری از حیث تضییع حقوق استخدامی» رسیدگی به شکایت‌های کارگری در هیئت تشخیص و هیئت حل اختلاف انجام می‌گیرد.

صلاحیت رسیدگی به تخلفات کارمندان

همان‌طور که کارمندان حقوقی دارند که به آن اشاره شد تکالیفی نیز دارند. کارمندان باید با هدف خدمت‌رسانی به شهروندان و حفظ منافع عمومی خدمت کنند و در صورت عمل نکردن به آن‌ها برای اشخاص و شهروندان عادی تا روسا و کارمندان حق اقدام قانونی متصور است. این اقدامات شامل تذکرات کتبی، شفاهی و گزارش به مراجع و ارجاع به هیئت‌های رسیدگی است. در این میان، بیشترین حق را شهروندان باید داشته باشند که هنگام بروز تخلف و سوء نیت از جانب یکی از کارمندان، بدون هیچ ترسی بتوانند به مراجع پیش‌بینی‌شده مراجعه و اقدام به گزارش تخلف کنند و مهم‌تر از همه، اگر تخلف اثبات شد، ارباب رجوع نتیجه‌ی مطلوبی بگیرد.

مراجع متعددی در این مورد وجود دارد. اولین مراجع درون ‌سازمانی هستند که شامل واحد‌های بازرسی و رسیدگی به شهروندان و بخش ریاست در داخل هر سازمانی می‌شود. در بعضی موارد، بخش ریاست مستقیم صلاحیت رسیدگی به تخلفات را دارد، اما اگر صلاحیت نداشته باشد، واحد‌های دیگری نظیر هیئت رسیدگی به تخلفات در این زمینه ورود می‌کنند. در کنار این مراجع درون‌سازمانی، قانون مراجع برون‌سازمانی را نیز پیش‌بینی کرده که بر همه سازمان‌ها نظارت دارند. یکی از آن‌ها سازمان بازرسی کل کشور است که بازرسی‌های دوره‌ای یا موردی را انجام می‌دهد. مهم‌تر از سازمان بازرسی کل کشور، دیوان عدالت اداری است که یک مرجع قضایی برای رسیدگی به شکایات مردم از دستگاه‌ها و تصمیمات دولتی است.