نگاهی اجمالی به حقوق شهروندی حقوق شهروندی

نگاهی اجمالی به حقوق شهروندی حقوق شهروندی

نسیم اورعی غلامی، وکیل پایه یک دادگستری

به تبع زندگی جمعی و مدنی، به طور فطری و غریزی، انسان‌ها راهکارهایی نیز برای زندگی مسالمت‌آمیز یافته‌اند؛ به طوری که در چندین هزار سال پایه و اساس محکمی به نام همزیستی ایجاد شده است. با وجود این، فرهنگ همزیستی صرف، بدون ابزارهای قانونی الزام‌آور، برای مهار انسان‌های سرکش کفایت نمی‌کند، به ویژه اینکه فطرت بشری به سوی کمال طلبی و غرایز انسانی به سوی سودجویی و فرصت‌طلبی با حرص و آز و سایر رذائل اخلاقی سوق دارند و در تعارض بین فطرت و غریزه اگر نظم قانونی الزام‌آور همراه نباشد؛ غرایز با رذائل اخلاقی زندگی جمعی و مدنی را غیرقابل تحمل می‌کند. به همین دلیل بشر تلاش کرده با وضع قوانین و تعریف جرائم و مجازات‌ها این نظم را به وجود آورد تا همه به طور مساوی و عادلانه در برابر قانون مسوول کارهای خود باشند و در این بین فرقی میان غنی و فقیر، رئیس و مرئوس و … نباشد.

  1. حقوق شهروندی چه سابقه‌ی تاریخی دارد؟

علاوه بر اندیشمندان، فلاسفه‌ی بزرگ و منشورهای بین‌المللی در قوانین اساسی کشورها به حقوق ملت مقابل هم و همچنین مقابل دولت و حکومت مقرراتی وضع و برای نقض حقوق اساسی ملت نیز در قوانین مجازات‌های سنگین پیش‌بینی شده است. با توجه به توضیحاتی که داده شد عملا هر قانونی که وضع می‌شود به دلیل ارتباط آن به روابط انسانی، به نوعی حقوق و تکلیف شهروندی تلقی می‌شود. با وجود این، در حال حاضر وقتی از حقوق شهروندی صحبت می‌شود بیشتر حقوق ملت در مقابل دولت، حکومت منظور است. در ایران، غیر از قانون اساسی مبحث حقوق ملت (اصل ۱۹ الی ۴۲ )، پیام ۱۴ ماده‌ای حضرت امام خمینی (ره) مورخ ۹/۱۲/۵۷ و بعد از آن آئین‌نامه‌ی اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب ۱۳۸۴، قوانین مربوط به حقوق شهروندی و احترام به آزادی مشروع ۱۳۸۳ و در آخرین مرحله‌ی منشور حقوق شهروندی در روز ۲۹ آذر ۱۳۹۵ به تصویب رسیده است.

  1. موضوع حقوق شهروندی چیست؟

طبق سرفصل‌های حقوق شهروندی مصوب ۲۹ آذر ۱۳۹۵؛

الف. حق حیات، سلامت و کیفیت زندگی

ب. حق کرامت و برابری انسانی.

پ. حق آزادی و امنیت شهروندی.

ت. حق مشارکت در تعیین سرنوشت.

ث. حق اداره شایسته و حسن تدبیر.

ج. حق آزادی اندیشه و بیان.

چ. حق دسترسی به اطلاعات

ح. حق دسترسی به فضای مجازی.

خ. حق حریم خصوصی.

د. حق تشکل، تجمع و راهپیمایی.

ذ. حق تابعیت، اقامت و آزادی رفت وآمد.

ر. حق تشکیل و برخورداری از خانواده.

ز. حق برخورداری از دادخواهی عادلانه.

ژ. حق اقتصاد شفاف و رقابتی.

س. حق مسکن.

ش. حق مالکیت.

ص. حق اشتغال و کار شایسته.

ض. حق رفاه و تامین اجتماعی.

ط. حق دسترسی و مشارکت فرهنگی.

ظ. حق آموزش و پرورش.

ع. حق محیط زیست سالم و توسعه‌ی پایدار.

غ. حق صلح، امنیت و اقتدار ملی

همان‌طور که ملاحظه می‌کنید عمدتا موضوعات مطرح شده همان حقوق ملت در مقابل دولت، حکومت است.

  1. آیا بین موضوعات حقوق شهروندی ترتیبی از لحاظ اهمیت رعایت شده است؟

بدیهی است تا حق حیات و سلامت انسان رعایت نشود نوبت به سایر حقوق من جمله حق کرامت، برابری، آزادی، امنیت و … نمی‌رسد. به همین دلیل در ماده یک منشور حقوق شهروندی مقرر شده است (شهروندان از حق حیات برخوردارند. این حق را نمی‌توان از آن‌ها سلب کرد مگر به موجب قانون.) موضوعات مرتبط با حق حیات مثل بهداشت، آب و غذای مناسب و سالم و سلامت جمعی، روحی و عاطفی در زیر مجموعه این بخش قرار می‌گیرد.

  1. تا چه حد در منشور حقوق شهروندی کلی‌گویی شده است؟

بسیاری از مقررات مندرج در منشور حقوق شهروندی قبلا در قوانین اساسی و عادی وجود داشته است و در منشور حقوق شهروندی تلاش شده است حقوق شهروندی از حالت پراکندگی خارج و عمدتا در یک منشور جمع‌آوری شود. با این وجود، بسیاری از عبارات بدون تعریف مطرح شده است؛ به طور مثال، کرامت چیست؟ منظور کرامت ذاتی یا کرامت اکتسابی یا هر دو است؛ به طور مثال در مبحث مربوط به حق آزادی عبارت بسیار کلی به کار رفته است. در ماده‌ی ۱۲ مقرر شده است: آزادی‌های فردی و عمومی شهروندان مصون از تعرض است و هیچ شهروندی را نمی‌توان از این آزادی‌ها محروم کرد. محدود کردن این آزادی‌ها فقط به قدر ضرورت و به موجب قانون، انجام می‌شود.) منظور از آزادی‌های فردی و عمومی چیست؟یا ضرورت تعریف نشده و معلوم نیست این ضرورت را چه کسی تشخیص می‌دهد و چه بسا به بهانه‌ی تشخیص ضرورت مانع آزادی شود. توجه کنید ضرورت را اگر خود ارکان حکومت تشخیص دهد عملا تعارض به وجود می‌آید، زیرا حقوق شهروندی در مقابل سوءاستفاده از ابزار قدرت تدوین شده است. حال اگر موارد جلوگیری از آزادی به بهانه‌ی ضرورت و آن هم به تشخیص خود حکومت باشد عملا منشور حقوق شهروندی در مبحث آزادی با دور روبه‌رو می‌شود و از کار می‌افتد. همین ایراد به ماده‌ی ۲۶ منشور وارد است در این ماده آمده (هر شهروندی از حق آزادی بیان برخوردار است این حق باید در چارچوب حدود مقرر در قانون اعمال شود و…) وقتی که قانون را خود ارکان حکومت وضع می‌کند؛ پس به راحتی می‌توان به بهانه‌ی وضع قانون جلوی آزادی بیان را گرفت و با این روش حقوق شهروندی را که در راستای جلوگیری از اعمال زور و قدرت حکومت وضع شده است از کار انداخت. همین ایراد درباره‌ی حق دسترسی به فضای مجازی، به خصوص فیلترینگ، پارازیت و کاهش سرعت یا قطعی شبکه، وجود دارد.

  1. آیا منشور حقوق شهروندی فقط جنبه‌ی سمبلیک دارد و در عمل کارآیی ندارد؟

همان‌طور که گفته شد عمده موارد نام برده در منشور حقوق شهروندی قبلا در قوانین اساسی و عادی به شکلی وجود داشته است. مشکل از جایی به وجود می‌آید که بین قوه‌ی مقننه و مردم نزدیکی تا چه حد است؟ اگر قوه‌ی مقننه به طور کاملا مستقل برآورد خواست و اراده‌ی ملت به معنی واقعی باشد مشکلی به وجود نمی‌آید، اما اگر قوه‌ی مقننه به طور مستقیم یا غیر مستقیم نشان دهنده‌ی اراده حاکمیت و حکومت باشد بلافاصله با وضع قانون عملا مانع اجرای منشور حقوق شهروندی می‌شود، زیرا در منشور حقوق شهروندی در عمده موارد با محدودیت بزرگی روبه‌رو شده و آن مگر اینکه مخالف قانون باشد. اگر قانون را قوه مقننه‌ای وضع کند که فقط اراده حاکمیت را نشان دهد چطور می‌توان دلخوش به اجرای منشور حقوق شهروندی باشیم.