همه چیز درباره مهریه

همه چیز درباره مهریه

نعیمه بخشی / کارشناسی ارشد حقوق و جزا

مهریه چیست؟

مهر مال معینی است که زوج به هنگام اجرای صیغه نکاح بر ذمه‌ی خود قرار می‌دهد که در صورت عندالمطالبه بودن و مطالبه زوجه، مرد مکلف به پرداخت آن است این حق مطالبه زوجه هیچ ارتباطی با طلاق و نفقه ندارد.

فرق مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه:

مهریه عندالمطالبه: زوجه بعد از عقد مالک مهریه می‌شود و حق هرگونه تصرفی را دارد؛ البته مالکیت زوجه نسبت به نصف مهر مستقر است و نیم دیگر آن بعد از برقراری اولین رابطه‌ی زناشویی مستقر می‌شود؛ بنابراین، اگر زوجین با یکدیگر رابطه‌ی زناشویی نداشته باشند و به اصطلاح در عقد باشند فقط نیمی از مهر به زوجه تعلق می‌گیرد؛ البته زوجه می‌تواند تا دریافت کامل مهر از ایفای وظیفه‌ی زناشویی خودداری کند که به آن حق حبس می‌گویند.

مهریه عندالاستطاعه: اگر پرداخت مهریه منوط به تمکن مالی مرد باشد زن تا قبل از استطاعت زوج نمی‌تواند درخواست مهریه کند و پرداخت مهر مشروط به استطاعت زوج می‌شود.

چه چیزهای می‌توانند به عنوان مهریه واقع شوند؟

تفکر غالب این است که فقط سکه و وجه نقد را می‌توان به عنوان مهریه قرار داد، ولی هرچیزی را که مالکیت داشته باشد و قابل تملک باشد می‌توان به عنوان مهر قرار داد مانند مال غیر منقول، حق سرقفلی، فراگرفتن علم و یا انجام عمل.

انواع مهریه

مهرالمثل: مهری كه بر حسب عرف، عادت و با توجه به وضع زن از لحاظ سن، زیبایی، تحصیلات، موقعیت خانوادگی و اجتماعی و مقتضیات زمان و مكان در موارد زیر تعیین می‌شود:

  1. مهرالمسمی تعیین نشده و رابطه زناشویی واقع شده باشد.
  2. در عقد نكاح شرط ندادن مهر شرط شده باشد پس از زناشویی مهرالمثل ثابت می‌شود
  3. در مواردی كه مهر المسمی به جهتی از جهات باطل باشد، پس از زناشویی طبق ماده ۱۱۰۰ قانون مدنی، زن مستحق مهرالمثل است.
  4. موردی كه مهر تعیین نشده و مرد پس از زناشویی، زن خود را طلاق دهد.

مهرالمسمی: در صورتی که مهریه‌ی ضمن عقد نکاح یا بعد از نکاح به تراضی تعیین شود مهرالمسمی نامیده می‌شود. همچنین، ممکن است تعیین مهریه به زوج، زوجه و یا نفر سوم واگذار شود. در این صورت محدودیتی برای تعیین مهر نیست، اما اگر این اختیار به زوجه داده شود نمی‌تواند بیشتر از مهرالمثل تعیین کند.

مهرالمطعه: هرگاه در عقد نكاح مهر ذكر نشده باشد و شوهر قبل از رابطه‌ی جنسی و تعیین مهر، زن خود را طلاق دهد؛ زن مستحق مهر المتعه است. (ماده ۱۰۹۳ قانون مدنی) در مهر المتعه، وضعیت اقتصادی و استطاعت مالی شوهر برای تعیین مقدار آن مورد لحاظ قرار می‌گیرد، ولی در تعیین مقدار مهرالمثل وضعیت و شئونات زن ملاک عمل خواهد بود.

 

نقش مهریه در ازدواج دائم و موقت

یکی از فرق‌های ازدواج دائم و موقت تعیین مهریه است. در ازدواج دائم تعیین نکردن مهر اثری در عقد نمی‌گذارد و اگر در همان لحظه تعیین نشود باطل نیست، زیرا مهر یکی از آثار نکاح دائم است و می‌توان بعدا آن را تعیین کرد، ولی مهر در عقد موقت یکی از ارکان آن محسوب می‌شود تا جایی که ماده‌ی ۱۰۹۵ قانون مدنی در این باره مقرر می‌دارد؛ تعیین نکردن مهر در عقد، موجب بطلان است.

موارد تعلق نگرفتن مهریه

موارد تعلق نگرفتن مهریه محدود است و شامل موارد زیر می‌شود:

  1. اگر قبل از تعیین مهر در حالی‌که عقد نکاح منعقد شده باشد و قبل از ایجاد رابطه‌ی زناشویی، یکی از زوجین فوت کند، دراین صورت زن مستحق مهریه نیست.
  2. در صورتی که عقد نکاح باطل است و رابطه‌ی زناشویی نیز میان زوجین برقرار نشده باشد، در این صورت زن حق مهر ندارد.
  3. اگر عقد نکاح قبل از رابطه ی زناشویی فسخ شود و اگر علت فسخ غیر از ناتوانی جنسی زوج باشد زن مستحق مهریه نیست.

مواردی که نصف مهریه به زن تعلق می‌گیرد

  1. موردی كه در عقد، مهر معین شده یا بعد از عقد تعیین شده و قبل از رابطه‌ی جنسی طلاق انجام شود زن مستحق نصف مهر المسمی خواهد بود. (۱۰۹۲ قانون مدنی)
  2. در صورتی كه مهر تعیین نشده و عقد به علت عیب عنن (عدم توانایی جنسی مرد) فسخ شود، زن مستحق نصف مهرالمثل است.

بخشش مهریه

ممکن است زنی با توجه به شرایطش قصد بخشش مهریه‌اش را داشته باشد نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که قبل از عقد نمی‌توان بخشش را انجام داد، زیرا با عقد نکاح مهریه بر ذمه‌ی شوهر مستقر و زن مالک مهر می‌شود و قبل از نکاح امکان بخشش چیزی که به ملکیت او در نیامده نیست. نکته‌ی دیگر درباره‌ی رجوع از بخشش است و سوالی که مطرح می‌شود این است که آیا امکان رجوع زن به آن چیزی که بخشیده وجود دارد یا خیر؟

در مورد بخشش مهریه سه حالت متصور است:

* زمانی که زوجه مافی‌الذمه زوج را ابرا می‌‌کند بدین معنا که تو را از پرداخت مهریه‌ی بری می‌کنم در این حالت تکلیف زوج برای پرداخت مهریه به طور کلی ساقط می‌شود؛ بنابراین، در این حالت زن حق رجوع به مهریه بخشیده شده را نخواهد داشت.

* زمانی که زوجه مهریه‌ی خود را به زوج هبه می‌کند و می‌گوید من مهرم را به تو بخشیدم در اینجا تکلیف شوهر در پرداخت مهریه به طور کلی از بین نمی‌رود و طبق قواعد هبه و وجود برخی شرایط امکان رجوع هست، حتی اگر طلاق انجام شده باشد.

* ممکن است زوجه در قبال طلاق مهریه‌اش را ببخشد بذل مهر در طلاق خلع و مبارات انجام می‌شود. در طلاق خلع زوجه به واسطه‌ی کراهتی که از زوج دارد مالی به شوهرش می‌بخشد و طلاق می‌گیرد. این مال ممکن است مهریه‌اش باشد که به زوج می‌بخشد و اگر در زمان عده از بخشش رجوع کند طلاق ملغی می‌شود؛ بنابراین، رجوع از بخشش مهر در اینجا ممکن است.

چطور مهریه بخشیده می‌شود؟

برای بخشش شرط خاصی ملاک و حتی نیاز به رفتن به دادگاه هم نیست و زوجه می‌تواند با دست خط و اثر انگشت یا امضا مهریه‌اش را ببخشد و از دست‌خط او به عنوان مدرک در مراحل بعد استفاده کرد، اما بهتر است برای بخشش مهریه به دفتر اسناد رسمی برود، بخش را در قالب اقرارنامه ثبتی درآورد و به دفتر ثبت ازدواج برای افزودن به قسمت ملاحظات عقدنامه ثبت کند.

برای بخشش مهریه حضور پدر زوجه نیز نیاز است؛ هرچند نه شرع و نه قانون در این باره صحبتی نکرده و شرط لازم نیست، ولی در عمل دفاتر رسمی حضور پدر را ضروری می‌دانند، زیرا بخشش مهریه ممکن است از روی احساس و یا اجبار باشد و حضور پدر در این زمینه از مشکلات احتمالی در آینده جلوگیری می‌کند.

نحوه‌ی محاسبه مهریه

چنانچه مهریه وجه رایج باشد متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تأدیه نسبت به سال اجرای عقد، که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران را تعیین می‌‌کند، محاسبه و پرداخت می‌شود. مگر اینکه زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.

بر اساس ماده‌ی ۲ آیین‌نامه اجرایی قانون الحاق یک تبصره به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی ۱۳۷۷، نحوه‌ی محاسبه‌ی ارزش فعلی مهریه به ترتیب ذیل است:

مبلغ مهریه مندرج در عقدنامه × عدد شاخص در سال قبل ÷ عدد شاخص در سال وقوع عقد = ارزش مهریه در حال حاضر

ضمانت اجرای عدم پرداخت مهریه

ماده‌ی ۲۲ قانون حمایت از خانواده جدید در این مورد مقرر می‌دارد:« هرگاه مهریه، در زمان وقوع عقد تا ۱۱۰ سکه تمام بهارآزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده(۲) قانون اجرای محکومیت‌های مالی است. چنانچه، مهریه بیشتر از این میزان باشد درباره‌ی مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. رعایت مقررات مربوط به محاسبه‌ی مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.»

یکی از تغییرات مهم قانون حمایت از خانواده مصوب ۱۳۹۲ نسبت به مقررات پیشین رویکرد قانون نسبت به ضمانت اجرای نپرداختن مهریه است که مطابق این ماده برای پرداخت بیش از ۱۱۰ سکه ملائت زوج باید اثبات شود و تا ۱۱۰ سکه در صورت عدم پرداخت زوج حبس می‌شود همچنین، مطابق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی چنانچه اعسار فرد ثابت شود حبس نمی‌شود در جمع همه این مواد ۳ حالت قابل تصور است:

حالت اول زمانی است که مهریه تا ۱۱۰ سکه بهار آزادی یا کمتر تعیین شده است. در این صورت اگر زوج مهریه را پرداخت نكند، طبق ماده‌ی ۲۲ قانون حمایت از خانواده ناظر بر ماده ۲ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی پس از الزام به درخواست زوجه حبس می‌شود، مگر اینکه اعسار زوج برابر با ماده ۲۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی ثابت شود، که در این صورت زوج آزاد می‌شود. چنانچه دادگاه احراز كند که زوج تمکن پرداخت اقساطی را دارد، دادگاه متناسب با وضعيت مالى او حكم بر تقسيط مهریه را صادر می‌کند.

حالت دوم زمانی است که مهریه‌ی زوجه بالای ۱۱۰ سکه بهار آزادی یا معادل آن تعیین شده و زوج مهریه را فقط تا ۱۱۰ سکه پرداخت كند. در این صورت، زوج نسبت به مابقی حبس نمی‌شود؛ مگر اینکه، زوجه با دلایلی که در دست دارد، اثبات كند که زوج تمکن پرداخت بالای ۱۱۰ سکه را دارد و با این حال پرداخت نمی‌كند که در این صورت نسبت به مازاد نیز حبس می‌شود. حالت سوم این است که مهریه زوجه بالای ۱۱۰ سکه‌ی بهار آزادی یا معادل آن قرار داده شده و زوج هیج مبلغی را از بابت مهریه پرداخت نکرده است. در این فرض دو احتمال وجود دارد: احتمال اول اینکه زوج توانسته برابر با ماده ۳ ق.ن.ا.م.م، اعسار خود را اثبات كند و در این صورت زوج حبس نمی‌شود. احتمال دوم اینکه زوج نتوانسته در نزد مرجع قضایی اعسار از پرداخت ۱۱۰ سکه یا کمتر را ثابت کند که در این فرض، برابر با ماده ۲ ق.ن.ا.م.م، حبس می‌شود تا دین خود را بپردازد. پس از حبس زوج به دلیل عدم پرداخت مهریه بالای ۱۱۰ سکه در صورتی که ۱۱۰ سکه از مهریه مقرره، توسط زوج یا هر شخص ثالثی از طرف مشارالیه به زوجه پرداخت شود، زوج آزاد می‌شود.

نحوه‌ی مطالبه مهریه

برای مطالبه و وصول مهریه دو راه وجود دارد:

  1. مطالبه از راه دادگاه

در این روش زوجه با مراجعه به دادگاه خانواده درخواست مطالبه مهریه می‌دهد و اموال شوهر را برای توقیف و فروش آن جهت پرداخت مهر معرفی می‌کند. در صورت نداشتن مال می‌توان در صورت کارمند دولت بودن زوج، حقوق او را تا میزان یک سوم معرفی و تا پایان پرداخت مهر توقیف کند.

  1. مطالبه از طریق اجرای ثبت

بیشتر افراد تصور می‌کنند تنها راه مطالبه مهریه مراجعه به دادگاه است در حالی که سند نکاحیه سند رسمی است و بدون مراجعه به دادگاه از اجرای ثبت تقاضای اجرای آن را داشت. مرجع صالح برای تقدیم درخواست صدور اجرائیه، دفتر ازدواجی است که عقد نکاح را ثبت کرده است. زوجه یا وکیل یا قائم مقام او با مراجعه سازمان ثبت اسناد و املاک با درخواست کتبی تقاضای خود را اعلام می‌کند این تقاضا در اختیار دفاتر ازدواج قرار می‌گیرد.