حقیقی یا مجازی  دنیای ما کدام است؟

حقیقی یا مجازی دنیای ما کدام است؟

تهیه و تنظیم: بکتاش پهلوان

ما در عصری زندگی می‌کنیم که دیگر روابط در بین انسان‌ها منوط بر زندگی واقعی افراد نمی‌شود. با پیدایش و همه‌گیری نرم‌افزار‌های مجازی روند تعامل و برخورد ما انسان‌ها نسبت به گذشته تغییرات بسیاری به خود دیده است؛ تغییراتی که کنار نکته‌های مثبت شامل مشکلاتی است؛ بنابراین، بر آن شدیم تا با کمک جناب آقای عباس بنکول، متخصص در زمینه‌های آسیب‌های اجتماعی، مددکار اجتماعی و روان‌شناسی با پشتوانه‌ی ۳۰ سال فعالیت و انجام وظیفه در سازمان بهزیستی این پدیده را تحلیل و بررسی کنیم؛ پس همراه ما باشید.

 

دلیل تمایل و علاقه‌ی ما به حضور و فعالیت در فضای مجازی، به خصوص شبکه‌های اجتماعی، چیست؟

بر اساس تحقیقی که روی افراد انجام شده آن‌ها دلایل زیر را برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی نام برده‌اند که عبارت‌اند از:

*پیدا کردن دوستان قدیمی

*فعالیت در عرصه‌ی اجتماعی

*تبادل نظر با دیگران

*یافتن افراد همفکر و کسانی که اشتراکات هویتی و فرهنگی دارند

*رفع نیازهای روانی

*یافتن هویت جدید خارج از مکان و زمان

*دسترسی به اخبار جدید

*ابراز نظر مخالف که امکان بروز آزادانه‌ی آن وجود ندارد

*میل به محبوبیت و خود شیفتگی

*میل به فرار از محرک‌های تنش‌آور

*کاهش و رفع اضطراب اجتماعی که در این باره تحقیقات روان‌شناسی حاکی از آن است هراس اجتماعی و کمرویی رابطه‌های مثبت با گرایش کاربران به گرایش به استفاده از اینترنت دارد.

 

 فضای مجازی و استفاده‌ی کاربران از آن در ایران به مرز یک دهه می‌رسد، اما همچنان ما شاهد استفاده نادرست کاربران از این فضا هستیم. به نظر شما دلیل این اتفاق چیست؟

تحقیقات بیانگر این مطلب است کسانی که در دنیای واقعی بدون مهارت‌های ارتباطی هستند و مهارت‌های ارتباطی ضعیفی در محیط‌های واقعی دارند و نمی‌توانند ابراز وجود کنند نیازشان را از طریق این شبکه برطرف می‌کنند. فردی که با رویکرد مثبت، هدف‌مند و به دنبال مسیر مشخص وارد این شبکه می‌شود مسلما شبکه‌های اجتماعی برایش آسیب‌زا نیست و بر عکس کسانی که با رویکرد منفی و نادرست وارد این شبکه‌ها می‌شوند به دلیل کمبود مهارت‌های ارتباطی و نیازهای ارضاء نشده تفکر انتقادی و خلاق ندارد. با آمدن گوشی‌های هوشمند، میزان استفاده مردم از اینترنت بسیار بیشتر از گذشته شده و ما شاهد فعالیت کسانی هستیم که تا قبل از این ماجرا هیچ فعالیتی در فضای اینترنتی نداشتند و حالا به صورت بسیار زیاد در این پلتفورم مشغول هستند.

این موضوع با تمام حسن‌هایش که یکی از آن‌ها که کمک به روز بودن افراد از اخبار و رویدادهای جهان است، آیا باعث به وجود آمدن رفتارهای نابهنجار هم در فضای مجازی شده است؟

به عنوان یک آسیب‌شناس اجتماعی، شبکه‌های اجتماعی فرصت‌های بسیاری به جامعه‌ی انسانی، به خصوص به ما ایرانیان بخشیده که با وارد شدن به آن به اخبار، اطلاعات و جزئیات خیلی سریع‌تر آگاه و با دیدگاه‌های جدید آشنا می‌شویم، به خصوص جوامعی که با جمود فکری و سرانه‌ی پایین مطالعه روبه‌رو است. به نظر می‌رسد وقتی صحبت از آسیب می‌شود ذهن‌ها به طرف یک چیز متمرکز و فوکوس پیدا می‌کند که شبکه‌های اجتماعی آسیب‌زا و عوامل بسیار از نابهنجاری‌ها هستند؛ در صورتی‌که شبکه‌های اجتماعی مانند هر پدیده‌ای دیگر چالش‌های خاص خود را دارد. به عنوان یک آسیب شناس می‌توان در زمینه‌ی آسیب‌ به عوامل خطرزا اشاره کرد که ممکن است درونی و جزو ویژگی‌های فرد یا اینکه بیرونی مانند دوستان و محیط و سبک تربیتی باشد.

 

به نظر شما فرهنگ‌سازی استفاده درست از فضای مجازی چقدر در کشورمان موفق بوده؟

موفق یا ناموفق بودن آن در زمینه‌ی فرهنگ‌سازی عوامل زیادی را می‌طلبد مثل همسویی متولیان امور فرهنگی در ارائه‌ی طرح و برنامه‌ها، درک روان‌شناسی از روحیات نوجوانی و جوانان و ویژگی‌های این سن، حذف رویکردهای دگم‌اندیشی و به روز و آنلاین بودن مسوولان فرهنگی، تمرکز مسوولان با رویکردهای تخصصی و کار را به کاردان واگذار کردن همراه اختیار پذیرش و اینکه انسان ممکن الخطاست نه دائم الخطاست.

 

یکی از بدترین اتفاقاتی در این چند ساله واقعا بد بوده و باعث سرافکندگی ما شده، حملات ایرانیان به صفحه‌ی افراد مشهور و فحاشی به زبان فارسی در کامنت‌هاست. اتفاقی که نه یک بار بلکه چند بار رخ داده است، فکر می‌کنید دلایل این رفتارها چیست؟

از لحاظ روان‌شناسی این رفتار دلایل بسیاری دارد که عبارت‌اند از:

  1. نیاموختن رفتارهای سالم. این افراد چون نمی‌توانند رفتارهای هیجانی را به شکل سالم ابراز کنند به این شیوه‌های ناپسند متوسل می‌شوند.
  2. وجود الگوها و نارضایتی از خود و مشکلات اجتماعی
  3. میل به محبوبیت آن هم از راه منفی
  4. ارضای نیازهای روانی خفته
  5. نوجوانی و هیجان‌خواهی
  6. کسب هویتی دلخواه و بدون معیارها‌ی پسندیده‌ی اجتماعی

 

آیا این افراد در زندگی واقعی خود هم در جامعه به این میزان خشن و فحاش هستند یا فقط این روی آن‌ها در فضای مجازی قابل مشاهده است؟

قطعا خیر. روحیات افراد منحصر بفرد است که یا ریشه‌ی ژنتیکی دارد یا برگفته از الگوهای معیوب است. در این‌باره، سه رویکرد زیست‌شناسی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی در بروز و شکل‌گیری رفتار و احساسات افراد تاثیرگذار است؛ به طور مثال، در زمان حادثه پلاسکو، مردم در آن منطقه گوشی به دست در حال فیلم گرفتن از حادثه و برخی هم با خرابی و مشکلات هموطنان‌شان در حال سلفی گرفتن بودند؛ با وجود اینکه نیروی انتظامی و آتش‌نشانی و امداد درخواست می‌کردند تا مردمی که در اطراف منطقه‌ی آتش‌سوزی هستند آنجا را خلوت کنند، ولی مردم همچنان ایستاده بودند و همین باعث تاخیر در کار نیروها شده بود.

 

چگونه می‌شود جلوی این معضل اجتماعی سلفی گرفتن در زمان‌های نامناسب را، که در حال تبدیل شدن به یک اپیدمی است، گرفت؟

بدون شک شاخص چنین اعمال و رفتارها ریشه در مباحث هیجان‌خواهی، سبقت و رقابت‌جویی در انتقال آثار و بروز حوادث دارد. چه بسا همین اقدامات بعدا کاربرد سلامت هم دارد و مسوولان امر از آن در برای ریشه‌یابی بهره گرفته‌اند.

سخن پایانی …

در مباحث روان‌شناسی، مفهوم هویت و هویت سازی جایگاه ویژه‌ای دارد. هویت بخش مهمی از مفهوم خود است. ساختن هویت فرایندی همگانی است که شامل دو مرحله است؛ مرحله‌ی اول را فرد مدعی هویت می‌سازد و مرحله‌ی دوم را دیگران می‌سازند. در تعاملات محلی هویت با برخوردهای چهره به چهره ساخته می‌شود، اما در شبکه‌های اجتماعی داستان کاملا متفاوت است. افراد می‌توانند جنسیت، اسم و سن خود را در این شبکه‌ها دگرگون کنند؛ حتی می‌توانند با چند هویت ظاهر شوند؛ بنابراین، به هویت‌های ساختگی که افراد به آن متوسل می‌شوند، نمی‌توان اعتماد کرد. عقده‌های درون خفته در این افراد شاخصی بسیار مهمی است.