شهـری ایمـن

شهـری ایمـن

تهیه و تنظیم: حسام علی کیایی

پدافند غیر عامل از جمله موضوعاتی است که در سال‌های اخیر، در طرح‌ها و برنامه‌های شهری مورد توجه قرار گرفته است. در حال حاضر، در طرح‌های جامع شهری این موضوع شامل ضوابط مشخص در مورد مکان‌یابی کاربری‌ها و مقاوم سازی بناهاست که برای هر شهری استفاده می‌شود. پدافند غیر عامل عبارت است از مجموعه اقدامات غیر مسلحانه‌ای که باعث افزایش قدرت بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، تداوم فعالیت‌های ضروری، ارتقای پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی می‌شود. با توجه به اينكه توسعه‌ی پايدار در هر كشوری وابستگي مطلق به نحوه‌ی مديريت بحران در آن كشور دارد؛ بنابراين، مي‌توان ادعا کرد كه توسعه‌ی بدون برنامه‌ريزي جامع براي مديريت بحران، توسعه‌ی پایداری ندارد كه مثال‌هاي زيادي از آن را در کشور و در جهان داريم. اين گونه اقدامات در بیشتر كشور‌هاي دنيا انجام شده و در حال اقدام است. اين اقدامات اگر به شکل يك برنامه‌ر‌يزي در توسعه نهادينه شود خود به خود بسياري از زيرساخت‌هايي كه ايجاد مي شود مانند (فرودگاه‌ها ‌و زيرساخت‌هاي محصولات كليدي نظير پالايشگاه‌ها، نيروگاه‌ها، مجتمع‌هاي بزرگ صنعتي، مراكز هدايت و فرماندهي و جمعيت مردمي كشور) در ذات خود، ايمني دارند. براي اصلاح زيرساخت‌هاي فعلي هم مي توان با ارائه‌ی راهكارهايي مثل مهندسي مجدد آن‌ها را مستحكم كرد. سرزمين ما ايران، به دليل موقعيت خاص جغرافيايي و سياسي همواره در معرض انواع خطرات طبيعي (زلزله، سیل) و تهديدات انسان ساز (جنگ) قرار دارد و تلفات انساني و خسارات مالي سنگيني متحمل شده است. از طرفی چالش‌هايي چون بحث آسيب‌پذيري ساختمان‌ها، تجاوز به حريم‌هاي غيراستاندارد، عدم تناسب مراكز مديريت بحران با امكانات نجات، كمبود اطلاعات پايه و… شرايط پيش رو را براي مديران اين مبحث مشكل‌تر مي‌كند. در حوزه‌ی مخاطرات طبيعي، زلزله بسياري از ساختمان‌هاي شهرهاي ما را تهديد مي‌كند و اين همان نقطه‌ی كليدي است كه ما را به چرايي اين حجم بزرگ از آسيب‌پذيري مي‌رساند. كنار زلزله حوادث ديگري چون ساخت و سازهاي غير مجاز در دامنه‌ی كوه‌ها، بحث سنگ ريزش، درونگرايي و فرونشست قنوات زندگي مردم اين جامعه را تهديد مي‌كند. امروزه، وقوع بلايا تاثير شگرفي بر شيوه‌ی زندگي ما دارد و تقريبا ۵ / ۱ ميليون نفر در دو دهه‌ی اخير جان‌شان را بر اثر بلاياي طبيعي از دست داده‌اند و به ازاي هر انساني كه قرباني مي شود جان سه هزار نفر ديگر در خطر است؛ بنابراین، در اين ميان آگاهي سازي و مشارکت افراد جامعه تا حد زيادي از اين خطرها می‌کاهد.

 

آسیب‌پذیری ناشی از مشخصات ساختمانی در وقوع زلزله

نحوه‌ی استفاده از مصالح، روش ترکیب و تلفیق‌شان، جنبه‌ای از شکل شهری است که با آسیب‌پذیری ارتباط مستقیم دارد؛ به طور مثال، کارایی آجرهای سنتی در زلزله‌های بزرگ ایران بسیار ضعیف است. مقاومت پایین مصالح، اجرای ضعیف، وزن زیاد ساختمان به دلیل وجود دیوارهای قطور و سقف‌های ضخیم از جمله کاستی‌های این ساختمان‌ها دربرابر زلزله هستند. شیشه نوع دیگری ازمصالح ساختمانی است که امروزه استفاده از آن در سطوح وسیع مانند نماهای شیشه‌ای معماری مدرن رایج شده‌اند. با شکسته شدن آن‌ها هنگام زلزله، انفجار و پرتاب خرده شیشه‌ها به اطراف می‌توان گفت که این مصالح مصرفی باعث افزایش آسیب‌پذیری می‌شوند. البته با فریم بندی مناسب، لمینت کردن شیشه‌ها یا تدابیر ایمنی دیگر می‌توان از خطرهای جانبی آن جلوگیری کرد. در نتیجه می‌توان گفت که مصالح آسیب‌پذیر در برابر تهدیدات اگر با راهکارهای ایمنی همراه نباشند باعث افزایش آسیب‌پذیری شهر در برابر بحران‌هایی همچون زلزله می‌شود.

 

آسیب‌پذیری ناشی از نظام استخوان‌بندی فضاهای همگانی

فضاهای باز سبز یکی از اجزای شکل دهنده‌ی محیط شهری هستند که بیش از هر عامل دیگری از جذابیت برخوردارند. فضای باز سبز شهری به ارائه‌ی تنوع زیستی در شهر کمک می‌کند و مکانی برای فعالیت‌های تفریحی است در ادبیات شهری و معماری منظر، فضای باز از فضای سبز (پارک‌ها، راه‌های سبز، توده‌های سبز)، تمام فضاهای باز عمومی (شامل خیابان‌ها و میدان‌ها) و فضاهای خصوصی باز (باغ‌ها و حیاط‌ها) تشکیل شده است. فضاهای باز شهری در ابعاد مختلف زلزله و نیز در مراحل مختلف پس از آن نقش کلیدی و بسیار موثری را ایفا می‌کنند. از عمده‌ترین عملکردهای فضاهای باز هنگام زلزله، امکان فرار و گریز و استقرار و پناه گرفتن است؛ بنابراین، فراوانی و مناسب بودن میزان فضای سبز در اطراف ساختمان‌ها بالاترین ارزش را هنگام و بعد از زلزله دارد.

 

ملاحظات طراحی فضای سبز

برای اینکه ما بتوانیم در شرایط بحرانی استفاده بیشتری از فضای سبز شهری داشته باشیم لازم است به نکته‌هایی توجه کنیم که عبارت‌اند از:

  1. باید توجه کرد به علت اینکه شرايط مكاني و محيطي هر منطقه با يكديگر متفاوت است، نحوه‌ی بكارگيري فضاي سبز نيز كاملا متفاوت است؛ بنابراین، استفاده و مشاوره از متخصصان آشنا به فضاي سبز و علوم باغبانی امری ضروري است تا در دوام طرح‌ها، مشكلي ايجاد نشود.
  2. در طراحی فضاي سبز علاوه بر کاربردهای دفاعی آن بايد به ساير خواص وجودي آن مانند زيباسازي محيط، بادشكن، كنترل سيلاب، مهار فرسايش خاك و… توجه کرد.
  3. مهم‌ترین کاربرد دفاعی پارک‌های واحد شهر، با توجه به خصوصیات خاص این نوع پارک‌ها ایجاد فضایی برای اسکان و درمان جمعیت آسیب دیده است.
  4. در طراحی این نوع پارک‌ها باید تا جایی که ممکن است فضاها را چند منظوره طراحی کرد (ایجاد قابلیت استفاده در شرایط بحران و شرایط عادی)
  5. طبق تجربه‌های گذشته بهتر است ظرفیت این اردوگاه‌ها حداکثر پنج هزار نفر و سطح آن قریب ۵۰ هکتار باشد تا کنترل و مدیریت اردوگاه دچار اختلال نشود.
  6. طرح اسکان و امداد در پارک‌های واحد شهری با توجه به نتایج پرسش‌نامه در بحران‌های ناشی از تهدیداتی مانند زلزله می‌تواند کارآمد باشد

در نتیجه وجود پدافند غیرعامل در شهر باعث به وجود آمدن:

*کاهش قابلیت شناسایی و هدف‌گیری

*حفظ سرمایه‌های کلان کشور

*حفظ توان خودی برای ادامه‌ی فعالیت‌ها

*ایجاد شرایط سخت و دشوار برای دشمن

*افزایش آستانه‌ی مقاومت مردمی

*بالا بردن توان دفاعی

*توزیع ثروت، جمعیت و سرمایه‌های ملی با آمایش سرزمین

*حفظ تمامیت ارضی و امنیت ملی واستقلال

*ایجاد آمادگی لازم درشرایط تهدیدات نامتقارن