ایرانیان باستان دی را چگونه می‌گذراندند؟

ایرانیان باستان دی را چگونه می‌گذراندند؟

دی در حقیقت صفت خدای یگانه و بزرگ در آیین زرتشت، اهورامزداست. دی از صورت پهلوی «دَی» و اوستایی «دَذوَه» به معنی آفریننده است. در سراسر ادبیات زرتشتی، اهورامزدا با صفت دادار یا آفریننده نامیده شده، زرتشت هم در گاهان او را «آفریننده زندگی» می‌خواند. واژه دی در ایران باستان به معنای دادن، آفریدن، ساختن و بخشودن است.

سردترین ماه سال به نام خدای بزرگ نام‌گذاری شده بود تا در گذراندن سرمای سخت یاری‌ بخش مردمان باشد.

ماه سی روزه زرتشتی به چهار بخش تقسیم شده است كه در آغاز نخستین بخش نام اهورامزدا و در آغاز سه بخش دیگر نام «دی»، صفت اهورامزدا قرار دارد. به این ترتیب، هر بخش ماه به نام خدا آغاز شده است: اول ماه به نام هُرمزد، هشتم و پانزدهم و بیست و سوم ماه به نام دی. هر یك از این چهار روز معرف آغاز هفته‌ای تازه در ماه است و برای آنكه دی‌ها با هم اشتباه نشوند، هر یك از آن‌ها را با نام روز بعد همراه کرده‌اند. روز هشتم را دی به آذر روز، روز پانزدهم را دی به مهر روز سومین جشن دیگان و روز بیست و سوم را دی به دین روز چهارمین جشن دیگان می‌گویند. در ماه دی، در هر سه این روزها، جشن دیگان در ستایش و نیایش خدای بزرگ برگزار می‌شد، سه جشن نیایشی در سردترین ماه سال. مطابق تقویم رسمی كشور، این سه جشن دیگان، به روزهای دوم و نهم و هفدهم دی ماه موكول می‌شود. علت آنكه همه ماه‌های زرتشتی سی روزه هستند، در حالی كه در تقویم رسمی كشور، شش ماه، سی و یك روزه داریم. این شش روز اختلاف باعث شده كه هشتم دی زرتشتی با دوم دی تقویم رسمی مطابق شود و به همین ترتیب بنابر كتاب پهلوی بُندهشن (آغاز آفرینش) این چهار روز ماه كه به نام هرمزد و سه دی است،‌ یكی بر نام، یكی بر گاه، یكی بر دین و یكی بر زمان دلالت می‌كنند كه همیشه بوده‌اند. همچنین در همین كتاب آمده است كه هر گلی از آنِ یكی از آن‌ها است: «مورد و یاسمن هرمزد را خویش است، با درنگ دی به آذر را، كاردَك دی به مهر را، شنبلید دی به دین را.»

ايرانيان، در گذشته از جشن‌هايي كه به مناسبت‌هاي گوناگون برگزار مي‌كردند، هم‌نام شدن روز و ماه را هم در هر ماه جشن مي‌گرفتند. از اين گونه جشن‌ها در ماه‌هاي پيش، جشن‌هايي چون تيرگان و مهرگان را داشتيم، اما ماه دي تفاوتي اساسي با ماه‌هاي ديگر دارد. از يك سو، «دي» نام هيچ يك از امشاسپندان يا ايزدان آيين زردشت نيست، در حالي كه ديگر ماه‌هاي سال و بيشتر روزهاي ماه با نام اين نيروهاي مينوي نام‌گذاري شده‌اند كه هنوز هم اين نام‌ها در تقويم ايراني باقي است. از سوي ديگر، در هر ماه، سه روز به نام «دي» نام‌گذاري شده است و به اين ترتيب، در ماه دي سه جشن با نام ديگان داريم. «دي» از چنان اهميتي برخوردار بوده كه سه روز در هر ماه را به نام خود اختصاص داده است.

دی یا دتوشو DATOSHU به معنی دادار و آفریدگار و در نامه‌های اوستایی بیشتر به جای واژه‌ی اهورا مزدا به کار رفته است . اگر به نام سی روز ماه توجه کنید می‌بینید که روزهای هشتم، پانزدهم و بیست و سوم هر ماه به نام دی نام‌گذاری شده که برای تشخیص آن‌ها از یکدیگر هر یک به نام روز بعدش خوانده شده در ماه دی چهار بار جشن دیگان برگزار می‌شود. در ایران باستان، نخستین جشن دیگان در ماه دی؛ یعنی، روز اورمزد و دی ماه خرم روز نام داشت و در این روز پادشاه و حاکم، دیدار عمومی با مردم داشته است. اکنون، هر خانواده‌ی زرتشتی میوه‌هایی مانند انار و هندوانه و خربزه و آجیل و شیرینی تهیه می‌کند و تا پاسی از شب همه با شادی و خرمی اوقات می‌گذرانند.

دی به آذر (روز هشتم دی)

دومین جشن دیگان است که در روز هشتم دی ماه جشن گرفته می‌شود. در این روز، نیز زرتشتیان مانند سایر جشن‌ها اهورامزدا را نیایش می‌کنند.

دی به مهر (روز پانزدهم دی)

سومین جشن دیگان است که در پانزدهمین روز دی ماه برگزار می‌شود. در این روز، نیز زرتشتیان مانند جشن‌های گذشته دیگان خداوند را نیایش و پس از آن شادی می‌کنند.

دی به دین (روز بیست و سوم دی)

چهارمین و آخرین جشن دیگان، در روز بیست و سوم برگزار می‌شود. در این جشن نیز زرتشتیان مانند سایر جشن‌ها اهورا مزدا را نیایش و پس از آن شادی می‌کنند.

اما بسیاری از دانشمندان از این كه «دی» نخستین ماه سال نبوده است، اظهار شگفتی كرده‌اند. گایگر دانشمند آلمانی معتقد است ماه دی در آغاز یا زمانی در دوره‌ی ساسانیان و با اعتدال بهاری مصادف بود و به همین دلیل در این ماه جشن دیگان برگزار می‌شد. آرتور کریستن سن، دانشمند دانمارکی، از مجموع نظریاتی که درباره‌ی تقویم ایرانی ارائه شده، نتیجه می‌گیرد كه ایرانیان دو تقویم سالیانه داشته‌اند. یكی سال عامه، كه از انقلاب تابستانی آغاز و نخستین ماه آن فروردین بود و از اعتدال بهاری شروع می‌شد و یكی سال دینی كه مانند سال بابلیان از اعتدال بهاری آغاز می‌شد و در نتیجه، نخستین ماه آن دی؛ یعنی، ماه آفریدگار و اول دی، یعنی خرم روز، روز اول آن بود. ماه دی، در هر دو تقویم نخستین ماه سال بوده است. بعدها با تلفیق دو تقویم، تقویم جدیدی به دست آمد كه سال در آن از اول فروردین آغاز می‌شد و مانند سال عامه، این تاریخ با اعتدال بهاری برابر به شمار می‌آمد، به طوری كه آغاز نجومی سال دینی حفظ می‌شد. جشن دیگان، جشن مهرگان و دی به مهر روز سومین جشن دیگان در ستایش و نیایش خدای بزرگ برگزار می‌شد.

به هر حال، موضوع تقویم ایرانیان به دلایل مختلف از جمله مراعات نكردن كبیسه و برخی جابه‌جایی‌های تقویمی یا احتمال وجود دو نوع تقویم، امروزه به مساله‌ای حل شدنی برای دانشمندان تبدیل شده است، به خصوص كه در منابع قدیم اشاره‌هایی كه به برخی ماه‌ها می‌شود، با آب و هوای امروزی آن ماه‌ها مطابقت نمی‌كند و گاهی بسیار گیج كننده است، اما آنچه اهمیت دارد، باقی ماندن این تقویم با همان نام‌های اعتقادی آن است.

نام‌هایی که مفاهیم آن با اعتقادات ایرانیان مسلمان نیز هماهنگ و حفظ شده است. نام دی (آفریننده)، صفت خدای تعالی، چه در آغاز سال بوده و چه حالا در سردترین ماه سال، به هر حال نام خود را در تقویم رسمی ایرانیان حفظ كرده است. ماهی كه تقدس آن با نام خدا و همچنین با سالگرد آفرینش چهارپای مفید (مطابق با اعتقادات زرتشتی) كامل می‌شود. به جز سه جشن دیگان، جشن دیگری به نام «مِدیاریم گاه» به معنای «میان سال» در این ماه برگزار می‌شد که معروف به گاهانبار پنجم كه به یاد بود آفرینش چهارپایان بوده است. این جشن، از روز دی به مهر (۱۵ دی مطابق با نهم دی در تقویم رسمی) به مدت پنج روز برگزار می‌شد و یكی از اعمال آن، فراهم كردن انبار زمستان برای دام‌ها بوده است. بر جشن دیگان، جشن دیگری را هم در روز پیش از آغاز گاهانبار پنجم، روز چهارده دی ماه (مطابق با ۸ دی در تقویم رسمی) كه روز «گوش» است، به نام «سیر شور» ثبت شده. این جشن را مرتبط با سوگواری عمومی برای مرگ جمشید، پادشاه آرمانی ایران می‌دانند.

در این روز، مردم سیر می‌‌خوردند. سبزیجات را با گوشت می‌پختند و با این كار، خود را از شیطان حفظ می‌كردند. دلیل این جشن این بود كه مردم می‌خواستند از اندوهی كه پس از كشته شدن جمشید بر آنان رسیده بود و سوگند خورده بودند كه به هیچ چربی دست نزنند، خویش را برهانند و این رسم در میان آنان برجای ماند و با آن غذا از بیماری‌هایی كه از ارواح بد ناشی می‌شود، خود را شفا می‌بخشیدند.

اگر دی ماه، را در زمان بیرونی در فصل سرما بدانیم، «سیر شور» موجه‌تر می‌کند، زیرا خوراكی‌هایی كه در این روز مصرف می‌شود، نشان از نوعی مقابله با سرما دارد.

 

۲۳ دی، دی به دین روز، چهارمین جشن دیگان

آخرین جشن دیگان روز «دی به دین» از دی ماه گاهشمار زرتشتی برابر با ۱۷ دی گاهشمار خورشیدی هم فرا رسید.

نخستین جشن دیگان روز نخست از دی ماه «اورمزد» روز برابر با ۱ دی در گاهشمار خورشید که از گرامی‌ترین روزهای ایرانیان به نام «خرم روز» یا «خور روز» (خورشید روز) یا جشن «نود روز» (۹۰ روز تا نوروز) است. در این روز، برابری و برادری مورد توجه بود. برداشتی از این روز وجود دارد که آن را روز برادری و خواهری می‌دانند.

دومین جشن دیگان روز «دی به آذر» از ماه دی که روز پیش از «آذر روز» است. بر اساس اندرزهای آذرباد مهر اسپندان (از اندیشمندان بزرگ دوران ساسانی) در این روز شست‌وشو و پاکیزگی (سر، مو و ناخن) توصیه شده است.

سومین جشن دیگان روز «دی به مهر» از ماه دی که روز پیش از «مهر روز» است. جشنی که همراه ساخت تندیس‌ها و پیکره‌هایی به شکل انسان با گل یا خمیر آن‌ها را در پشت بام‌ها قرار می‌دادند و می‌سوزاندند. در بعضی متون از این جشن به عنوان «بتیکان» یا «باتیکان» نام برده شده است.

آخرین و چهارمین جشن دیگان روز «دی به دین» از ماه دی که روز پیش از «دین» روز است. واپسین جشن دیگان که باز هم در روز پاکیزگی و آسایش توصیه شده است.

سه روز از روزهای هر ماه با «دی» همراه می‌شد که برای تشخیص هر کدام، هر یک را به نام روز بعدش می‌خواندند و این سه روز را در دی ماه جشن می‌گیرند، در این روزها مردم اغلب ساعت‌ها خود را به نیایش و استراحت م