بیمه چیست؟

بیمه چیست؟

نعیمه بخشی – کارشناس حقوق جزا

 

بیمه چیست؟

امروزه کمتر کسی هست که با بیمه و مزایا آن ناآشنا باشد. نیاز به امنیت خاطر نسبت به سرمایه و اموال اشخاص در مقابل حوادث موجب می‌شود افراد به دنبال تضمینی برای حفظ سرمایه‌ی خود باشند و بیمه یکی از موارد تضمین و امنیت خاطر و به نوعی سهیم شدن ریسک بیمه‌گر با بیمه‌گذار است.

در تعریف ماده‌ی یک قانون بیمه ایران: «بیمه عبارت است از قراردادی که به موجب آن یک طرف (بیمه‌گر) تعهد می‌کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر (بیمه‌گذار) در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران کند یا وجه معینی را بپردازد. متعهد را بیمه‌گر، طرف تعهد را بیمه‌گذار و وجهی را که بیمه‌گذار به بیمه‌گر می‌پردازد حق بیمه و آنچه بیمه می‌شود را موضوع بیمه می‌نامند.»

سابقه‌ی بیمه در کشور ما، به بیش از یک قرن می‌رسد و در حال حاضر انواع مختلفی از بیمه وجود دارد که شامل:

  1. بیمه اشخاص
  2. بیمه مسوولیت
  3. بیمه اموال
  4. بیمه‌های خاص

بیمه‌ی اشخاص

بیمه اشخاص شامل بیمه عمر، بیمه حادثه و بیمه درمان است.

بیمه‌ی مسوولیت

بیمه‌های مسوولیت انواع مختلفی دارد که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

مسوولیت کارفرما درقبال کارکنان

مسوولیت حرفه‌ای پزشکان و پیراپزشکان

مسوولیت مدنی مدیران و مسئولان فنی بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها و درمانگاه‌ها

مسوولیت در مقابل همسایگان مجاور ناشی از سرایت آتش‌سوزی و انفجار

 

بیمه‌ی اموال شامل:

بیمه‌ی اتومبیل( شخص ثالث، بدنه )

آتش‌سوزی

بیمه‌های مهندسی

بیمه‌ی حمل و نقل (صادرات، واردات، ترانزیت و داخلی)

 

د- بیمه‌های خاص شامل:

بیمه‌ی مرهونات بانکی (وام‌های بانکی)

بیمه‌ی نامه پول در صندوق

 

برای انعقاد قرارداد بیمه یک سری نکات عمومی است که مطابق قانون مدنی تنظیم می‌شود و در همه قراردادها مشترک است، ولی مواردی وجود دارد که مختص عقد بیمه است و برای انعقاد آن باید به آن‌ها توجه کرد.

اوصاف عقد بیمه:

الحاقی بودن قرارداد بیمه: عقد الحاقی عقدی است که طرفین در آن قدرت چانه‌زنی برابر ندارند و یک طرف که موقعیت برتری دارد، شرایط قرارداد را تعیین می‌کند و دیگری در صورتی که مایل به آن قرارداد باشد موظف است شرایط طرف دیگر را بپذیرد. در عقد بیمه، شرایط خاصی مطابق قوانین و مقررات و آیین‌نامه‌های شورای‌عالی بیمه مشخص شده که خارج از آن شرایط و ویژگی‌ها هیچ شخصی قرارداد بیمه تنظیم نمی‌کند؛ بنابراین، باید این نوع قراردادها را در زمره‌ی قراردادهای الحاقی به شمار آورد.

لازم بودن عقد بیمه: منظور از لازم بودن قراداد بیمه این است که بیمه‌گر یا بیمه‌گذار یک طرفه قرارداد را فسخ نکند مگر اینکه در قرارداد برای خودشان حق فسخ بگذارند.

 

مستمر بودن عقد بیمه: به این معنا که تعهد بیمه‌گذار در طول زمان جریان دارد و در طول مدت معین هر زمان اگر بیمه‌گر متحمل خسارت شد بیمه آن را جبران می‌کند.

مطابق ماده‌ی ۳۰ قانون بیمه مصوب سال ۱۳۱۶: «بیمه‌گر در حدودی که خسارات وارده را قبول یا پرداخت کند در مقابل اشخاصی که مسوول وقوع حادثه یا خسارت هستند قائم‌مقام بیمه‌گذار خواهد بود و اگر بیمه‌گذار اقدامی کند که منافی با عقد مزبور باشد در مقابل بیمه‌گر مسوول شناخته می‌شود.»

تعهدات بیمه‌گر:

  1. آشنا کردن بیمه‌گذار به وظایف و تکالیفش:

بیمه‌گذار باید اطلاعات مورد نیاز در مورد پوشش بیمه میزان حق بیمه و نحوه‌ی پرداخت آن را به بیمه‌گذار اعلام کند که در این مورد ماده ۸ آیین‌نامه حمایت از بیمه‌گران و بیمه‌گذاران به صراحت اعلام می‌دارد: «عرضه‌کننده‌ی بيمه‌ موظف است تمام اطلاعات ضروري در مورد پوشش‌های بيمه‌، وظايف و تعهدات بيمه‌گر و بيمه‌گذار، ميزان حق‌ بيمه و نحوه‌ی پرداخت آن، استثنائات و محدودیت‌های بيمه‌نامه‌، تاريخ شروع و انقضاي بيمه‌نامه، نحوه‌ی ارائه خدمات بيمه‌اي و ساير توضيحات لازم را به متقاضي خدمات بيمه به صورتي مناسب (نظير مكتوب، الكترونيكي و غيره) اعلام کند. اين اطلاعات بايد به‌گونه‌ای ارائه شود كه مقايسه خدمات بیمه‌ای را از نظر قيمت، مدت و شرايط براي متقاضي خدمات بيمه امکان‌پذیر کند.»

 

پرداخت سریع و کامل خسارت: مهم‌ترین و اساسی‌ترین وظیفه‌ی بیمه‌گر که مبنای انعقاد قرارداد بیمه را نیز تشکیل می‌دهد، پرداخت فوری خسارت است. ماده ۱۹ قانون بیمه در این خصوص اعلام می‌دارد: «مسووليت بیمه‌گر عبارت است از تفاوت قيمت مال بيمه شده بلافاصله قبل از وقوع حادثه با قيمت باقي مانده آن، بلافاصله بعد از وقوع خسارت حاصله به پول نقد پرداخت می‌شود. مگر اينكه حق تعمير و يا عوض براي بیمه‌گر در سند بيمه پیش‌بینی شده باشد در این صورت بیمه‌گر ملزم است موضوع بيمه را در مدت معلوم تعمیر یا تعویض کند. در هر صورت حداكثر مسووليت بیمه‌گر از مبلغ بيمه شده تجاوز نمی‌کند.»

حفظ اسرار بیمه‌گذار: ماده ۱۳ آیین‌نامه حمایت از بیمه‌گذاران، بیمه‌شدگان و صاحب حقوق آن‌ها مقرر می‌دارد: «عرضه‌کننده‌ی بیمه موظف است از اطلاعات شخصی متقاضی بیمه و بیمه‌گذاران محافظت کند و جز به حکم قانون از افشاء و ارائه‌ی آن به اشخاص ثالث خودداری کند.»

تعهدات بیمه‌گذار

اعلام دقیق کیفیت خطر مورد بیمه:

تشدید خطر: تشدید خطر ممکن است در نتیجه‌ی عمل بیمه‌گذار یا شخص ثالث انجام شود. بیمه‌گذار موظف است در مهلت قانونی موضوع را به بیمه‌گر اطلاع دهد. در این راستا، ماده‌ی ۱۶ قانون بیمه به صراحت مقرر می‌دارد: «هرگاه، بیمه‌گذار در نتيجه‌ی عمل خود خطري را كه به مناسبت آن بيمه، يا يكي از كيفيات آن منعقد شده است تشديد كند، يا يكي از كيفيات يا وضعيت موضوع بيمه را به‌طوری تغيير دهد كه اگر وضعيت مزبور قبل از قرارداد موجود بود بیمه‌گر حاضر براي انعقاد قرارداد با شرايط گفته شده در قرارداد نمی‌شد بايد بیمه‌گر را بلافاصله از آن مستحضر كند. اگر تشديد خطر يا تغيير وضعيت موضوع بيمه در نتيجه‌ی عمل بیمه‌گذار نباشد شخص مذکور بايد مراتب را در مدت ده روز، از تاريخ اطلاع خود به طور رسمی به بیمه‌گر اعلام كند.

در هر دو مورد نام برده بیمه‌گر حق دارد اضافه‌ی حق بيمه را معين کند و به بیمه‌گذار پيشنهاد كند. در صورتي كه، بیمه‌گذار پرداخت آن را قبول نکند و قرارداد را فسخ كند و اگر تشديد خطر در نتيجه‌ی عمل خود بیمه‌گذار باشد خسارات وارده را نيز از مجراي محاكم عمومي از او مطالبه كند و در صورتی كه بیمه‌گر پس از اطلاع تشديد خطر به نحوي از رضایت به بقای عقد قرارداد مطلع باشد مثل آنكه اقساطي از وجه بيمه را پس از اطلاع از مراتب، بیمه‌گذار قبول كند يا خسارت بعد از وقوع حادثه به او پرداخت شود ديگر نمی‌تواند به مراتب ذکر شده استناد كند. وصول اقساط حق بيمه بعد از اطلاع از تشديد خطر يا پرداخت خسارت پس از وقوع حادثه و نحو آن دليل بر رضايت بیمه‌گر به بقاء‌ قرارداد است.»

حفاظت متعارف از مورد بیمه: بیمه‌گذار دو وظیفه مهم «پیش‌گیری از حادثه» و «جلوگیری از توسعه‌ی خسارت» را در ارتباط با مورد بیمه بر عهده دارد. در این مورد ماده ۱۵ قانون بیمه با ارائه‌ی ضابطه نوعی در نگهداری و مراقبت از موضوع بیمه اشعار می‌دارد: «بیمه‌گذار بايد براي جلوگيري از خسارت مراقبتي را، كه هركس از مال خود می‌‌کند، نسبت به موضوع بيمه نيز انجام دهد و در صورت نزديك شدن حادثه يا وقوع آن اقداماتي را كه براي جلوگيري از سرايت و توسعه‌ی خسارت لازم است به عمل آورد. اولين زمان امكان و منتهي در مدت پنج روز، از تاريخ اطلاع خود از وقوع حادثه بیمه‌گر را مطلع کند که در غیر این صورت بیمه‌گر مسوول نیست مگر آنكه بیمه‌گذار ثابت كند كه به‌واسطه‌ی حوادثي كه خارج از اختيار او بوده اطلاع به بیمه‌گر در مدت مقرر براي او مقدور نبوده است مخارجي كه بیمه‌گذار براي جلوگيري از توسعه خسارت می‌کند بر فرض كه منتج به نتيجه نشود به عهده‌ی بیمه‌گر است، ولي هرگاه بين طرفين در موضوع لزوم مخارج مزبوره يا تناسب آن با موضوع بيمه اختلافي ايجاد شود حل اختلاف به حكم يا محكمه رجوع می‌شود.»

اعلام به‌موقع خسارت: مطابق ماده ۱۵ قانون بیمه: «بیمه‌گر موظف است در مدت پنج روز از تاریخ وقوع حادثه موضوع را به بیمه‌گر اطلاع دهد و که در غیر این صورت مسوول نیست مگر آنکه بیمه‌گذار ثابت کند به‌واسطه‌ی حوادثی که خارج از اختیار او بوده عملا امکان اطلاع در مهلت مقرر وجود نداشته است.» موسسات بیمه نیز مکلفند بعد از دریافت تمام مدارک مربوط به خسارت حداکثر به مدت سی روز مدارک را بررسی و نتیجه را اعلام کنند.

یکی از مهم‌ترین نکته‌هایی که بر عهده‌ی بیمه‌گذار است اعلام به مراجع قضایی است. بیمه‌گذار پس از وقوع حادثه مکلف است بلافاصله مراتب را به مراجع انتظامی و قضایی اعلام و در صورتی که را توسط مقصری به وجود آورده تقاضای تعقیب او را داشته باشد. مصالحه‌ی بیمه‌گذار با مسوول حادثه موجب محرومیت او از دریافت خسارت می‌شود؛ یعنی، اگر فرد مقصر حادثه را ببخشید و دیگر پیگیر شکایت خود از او نباشید، حق بیمه از شما گرفته شده و نمی توانید خسارتی از بیمه دریافت کنید.

برای نمونه در بیمه آتش سوزی موارد زیر را باید رعایت کنید : حداکثر به مدت پنج روز از زمان اطلاع از وقوع حادثه بیمه‌گر را مطلع کنید. حداکثر در مدت ۱۰ روز، از زمان اطلاع از وقوع حادثه باید کیفیت حادثه، فهرست اشیای نجات داده شده، محل جدید آن‌ها و مبلغ تقریبی خسارت را برای بیمه‌گر ارسال کنید. برای جلوگیری از توسعه‌ی خسارت در زمان وقوع حادثه یا بعد از آن تمام اقدامات لازم را به عمل آورید. بدون اجازه بیمه‌گر در مورد بیمه تغییراتی ندهید که تعیین علت حادثه یا ارزیابی خسارت را دچار مشکل شود. مگر آنکه تغییرات برای کم کردن خسارت و یا رعایت منافع عمومی ضروری باشد.