خیانت در امانت

خیانت در امانت

نعیمه بخشی کارشناس حقوق جوان

 

خیانت در امانت

زندگی در عصر حاضر نیازمند اعتماد و باور عمومی است افراد متناسب با نیازهای خود با دیگران در تعامل اند و در کنار این تعامل ممکن است مال، آبرو و اعتبار آن‌ها نیز نقش داشته باشد بنابراین به فضایی نیاز داریم تا باور عمومی و اعتماد را در روابط، آسان کنیم تا افراد از بودن در کنار هم احساس آرامش کنند. یکی از صفات دارای ارزش که تا حدی این آرامش را برای افراد ایجاد می‌کند امانت‌داری است.

امانت در لغت به معنای پاسداری، حفاظت، امنیت و مراقبت است، در مقابل این صفت پسندیده مفاهیمی چون خیانت، دزذی، بی وفایی نیز دیده می‌شود.

اهمیت این ویژگی اخلاقی به قدری است که در قانون مجازات نیز برای پیشگیری و مقابله با آن جرم «خیانت در امانت» پیش‌بینی شده است. زیرا خیانت در امانت، نظم و امنیت عمومی را به خطر انداخته و ارکان جامعه را به هم می‌ریزد و اعتماد مردم نسبت به یکدیگر را سست کرده و زمینه‌های ارتکاب جرم در آینده نیز فراهم می‌کند.

افراد از قانون انتظار دارند همان‌طور که از جان و امنیت آن‌ها دفاع می‌کند از اموال آن‌ها نیز حمایت کرده و آن را مصون از هرگونه تعرضی بدارد از جمله جرائم علیه اموال جرم خیانت در امانت است.

خیانت در امانت چیست؟

خیانت در امانت زمانی محقق می‌شود که فردی که مالک قانونی است مال یا شیئی را نزد فردی به امانت می‌گذارد و زمانی که برای پس گرفتن آن رجوع می‌کند فرد امانت گیرنده از پس دادن آن امنتاع می‌کند و یا آن را مفقود کرده یا برای کار دیگری استفاده کرده است بنابراین وسیله‌‌ای که از همسایه دیوار به دیوار خود قرض می‌گیرید و یا وسایل کار که از طرف کارفرما در اختیار کارگر قرار داده شده و یا حتی چکی که از پدر خود دریافت کردید تا آن را نقد کنید مشمول امانت می‌شود.

قانون مجازات اسلامی در ماده ۶۷۴ خیانت در امانت را این‌گونه تعریف کرده است:

«هرگاه اموال منقول یا غیر منقول یا نوشته‌هایی از قبیل سفته و چک، قبض و نظیر آن به عنوان اجاره، امانت یا رهن برای وکالت یا هر کار با اجرت یا بی‌اجرت به کسی داده و بنابراین بوده است که اشیاء مذکور پس داده شود یا به مصرف معینی رسیده و شخصی که آن اشیاء نزد او بوده آن‌ها را به ضرر مالکین یا متصرفین آن‌ها استفاده، تصاحب، تلف یا مفقود کرده به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.»

البته قانون‌گذار جرم سفید امضا یا سفید مهر را به دلیل اهمیت آن به صورت جدا در مبحث خیانت در امانت جرم انگاری کرده و مجازات بیشتری برای آن در نظر گرفته است.

مطابق ماده ۶۷۳ قانون مجازات: «هر کس‌ از سفید مهر یا سفید امضایی‌ که‌ به‌ اوسپرده‌ شده‌ است‌ یا به‌ هر طریق‌ بدست‌ آورده‌ سوء استفاده‌ نماید به‌ یک‌ تا سه‌ سال‌ حبس‌ محکوم‌ خواهد شد.»

شرط تحقق این جرم وجود رابطه امانت‌داری است و زمانی تحقق می‌یابد که در بالای برگه‌‌ای که امضا یا مهر شده است نوشته‌‌ای به صورت متقلبانه در آن درج شود.

همچنین خیانت در امانت در قانون تجارت نیز جرم انگاری شده است مطابق این قانون اگر اسناد تجاری مانند چک و یا سفته امانت گذاشته شود و امانت گیرنده بدون توافق با صاحب چک از آن استفاده کرد جرم خیانت در امانت رخ داده است برای مثال شما خانه‌ای اجاره می‌کنید و چکی را به عنوان امانت و تضمین نزد صاحب خانه می‌سپارید که بعد از تخلیه خانه آن را به شما برگرداند در صورتی که بعد از تخلیه ملک توسط شما چک را به شما برنگرداند شما می‌توانید تحت عنوان خیانت در امانت از صاحبخانه شکایت کنید.

عناصر مادی جرم خیانت در امانت به ۴ صورت قابل تصور است:

  1. تلف: تلف به معنای نابود کردن است مثلا ماشین امانت داده شده را پنچر کند و یا روی آن خط بیاندازد. فرقی نمی‌کند تلف کلی باشد و یا جزئی.
  2. تصاحب: تصاحب یعنی امانت گیرنده با مال مورد امانت برخورد مالکانه کند مثلا آن را بفروشد یا اجاره و رهن دهد.
  3. استعمال: استعمال به معنای استفاده کردن، به کار داشتن و مصرف کردن تعریف می‌شود؛ بنابراین اگر امانت گیرنده، مال را بدون داشتن اجازه استفاده کند، خیانت در امانت تحقق یافته است و فرقی نمی‌کند استفاده متعارف باشد یا نامتعارف و یا با استفاده مال مورد نظر از بین برود یا باقی بماند.
  4. مفقود نمودن

امانت دهنده:

نکته‌‌ای که در امانت باید بدان توجه کنید این است که امانت دهنده باید مالک قانونی یا قائم مقام مالک باشد بنابراین چنان‌چه دزدی مال به سرقت برده را نزد شخصی بسپارد و فرد از پس دادن آن امتناع نماید خیانت در امانت رخ نداده زیرا سارق، مالک قانونی آن نبوده است.

امانت گیرنده (امین)

مسوولیت امین از زمان سپردن مال به او آغاز می‌شود و عرف و اخلاق و قانون حکم می‌کند تا در حفظ، نگهداری و مصرف مال امانی به شیوه‌ای که مورد نظر مالک آن است، بکوشد ولی گاهی به هر انگیزه‌‌ای بعضی اعمال رخ می‌دهد که ممکن است نه تنها امین را مسئول جبران مال و خسارات ناشی از عدم حفظ مناسب مال کند بلکه بنا به شرایطی منجر به مجرم شناخته شدن امین و مجازات او گردد که در اینجا جرم خیانت در امانت متصور است.

زمان تحقق جرم خیانت در امانت

هر زمان که مالک یا قائم مقام مالک درخواست استرداد مال را کند و امین با قصد عدم استرداد و ضرر زدن به مالک از باز پس دادن آن خودداری کند جرم خیانت در امانت محقق می‌شود و فرقی ندارد مال امانت داده شده از بین رفته و یا موجود باشد؛ نکته مورد توجه وجود نیت امین است برای مثال شما ماشین خود را به دوست‌تان می‌دهید تا به کارواش ببرد چنانچه بعد از گذشت مدت مزبور شما ماشین خود را طلب کنید ولی دوست شما با نیت ضرر رساندن به شما از بازگرداندن آن خودداری کند جرم خیانت در امانت محقق شده است ولی اگر مرتکب قصد فرار نداشته باشد و به دلیل ناتوانی نتواند مال را برگرداند خیانت در امانت به حساب نمی‌آید.

تفاوت خیانت در امانت با دزدی و کلاهبرداری

در جرم کلاهبردی شخص کلاهبردار با حیله و فریب باعث می‌شود مالک مال را با رضایت در اختیار او بگذارد در جرم سرقت نیز سارق به طور پنهانی مال را می‌رباید بنابراین در این دو جرم عنصر سپردن مطرح نیست در کلاهبرداری حیله و مانور متقلبانه و در سرقت ربودن به صورت پنهانی از عناصر مهم این جرائم هستند و در جرم خیانت در امانت عنصر سپردن تعیین کننده است.

مجازات خیانت در امانت:

اگر موضوع جرم خیانت در امانت چیزی غیر از سفید امضا و سفید مهر باشد، امانت گیرنده به حبس از شش ماه تا سه سال، با توجه به شرایط وقوع جرم و شخص مجرم، محکوم خواهد شد.

اگر موضوع جرم خیانت در امانت سفید مهر یا سفید امضا باشد به یک تا سه سال حبس محکوم خواهد شد. با توجه‌ به‌موقعیت‌ مرتکب‌ و میزان‌ همکاری‌ او در کشف‌ جرم‌ و جلب‌ رضایت‌ شاکی‌، ممکن‌ است‌ بر حسب‌ مورد کیفر جرم‌ تغییر، و ممکن‌است‌ شامل مجازات کم‌ یا برعکس‌، مجازات زیاد‌ باشد.

نحوه شکایت جرم خیانت در امانت

شاید این سوال برای‌تان پیش بیاید که اگر روزی بخواهید در این مورد شکایت کنید چگونه این کار را انجام دهید.

برای ثبت شکایت باید به دادگاهی رجوع کنید که جرم خیانت در امانت در آن محل اتفاق افتاده است یعنی جایی که مال را برای امانت سپرده و آن را مطالبه کردید. البته اصولاً دادگاه از شما می‌خواهند قبل از انجام شکایت اظهارنامه‌ای برای امانت گیرنده بفرستید و پرونده را به دادسرای آن محل ارجاع دهید.

دادسرا با توجه به دلایل ارائه شده از سوی شاکی مانند شهادتِ شهود، رسیدِ دریافت مال و اظهارنامه‌های بدون پاسخ، اقدام به تحقیقات می‌کند و با توجه به همه این قاضی تصمیمش را مبنی بر بروز جرم یا عدم آن خواهد گرفت. گرچه امروزه با توجه به الکترونیکی شدن سیستم قضایی، در بعضی از جرایم مانند صدور چک بلامحل باید از دفاتر خدمات قضایی اقدام کرد، اما این دفاتر فقط وظیفه ثبت و ارجاع شکایات به دادسرا را دارند و به هرحال اولین مرجع رسیدگی کننده به جرایم همان دادسرای محل وقوع جرم است.

اسناد و مدارک شکایت از جرم خیانت در امانت عبارت‌اند از:

  1. دلایل و مدارک مبنی بر خیانت در امانت مانند تامین دلیل، استشهادیه محلی و…
  2. دلایل و مدارک مبنی بر مالکیت شاکی از جمله سند مالکیت، مبایعه‌نامه و…..
  3. اسامی شهود و مطلعین به همراه مشخصات کامل و نشانی آن‌ها و…

 

همچنین امانت دهنده با تجویز ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری جدید می‌تواند ضرر و زیان مادی و معنوی ناشی از جرم را به از طریق دادخواست به دادگاه کیفری و یا دادگاه حقوقی مطالبه کند