آب مقدس است

آب مقدس است

دکتر اسدا… افشار – نویسنده و محقق و پژوهشگر

رشد فزاينده‌ی جمعيت و افزايش مصرف آب، قطع بی‌رويه درختان جنگل‏‌ها و تغيير اكوسيستم طبيعت، رشد شهرسازی و افزايش صنايع آلوده كننده آب، شيوه‌‏های نامناسب و غير اصولی كشاورزی، احداث سدهای مخزنی و ايجاد درياچه‌‏های مصنوعی، همگی از عوامل نابودی چرخه منظم آب در سطح جهان است كه نوعی تهديد جدی برای جامعه بشری محسوب می‌شوند.

از اين‏‌رو و در راستای آگاه کردن جهانيان به اهميت روزافزون آب و ايجاد سيستم‌‏های جهانی و توسعه منابع آب، در كنفرانس جهانی توسعه و محيط زيست كه در سال ۱۹۹۲ میلادی در شهر ريودو ژانيروی برزيل تشكيل شد، روز ۲۲ مارس برابر با دوم فروردين به عنوان روز جهانی آب تعیین شد و در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصويب رسيد. در این کنفرانس از تمام کشورها خواسته شد تا در راستای اجرای بیانیه شماره ۲۱ سازمان ملل، این روز را به عنوان روز ترویج و آگاه‌سازی مردم در مورد آب اختصاص دهند.

روز جهانی آب «روز توجه مردم جهان به مسائل حیاتی آب» است؛ آبی که مایه‌ی حیات است و زندگی بدون آن امکان نیست.

 

آب ماده‌ای شگفت‌انگیز

آب ماده‌ای فراوان در کره زمین است. به شکل‌های مختلفی همچون دریا، باران، رودخانه و… دیده می‌شود. آب در چرخه‌ی خود، مرتب از حالتی به حالت دیگر تبدیل می‌شود، اما از بین نمی‌رود. هر گونه حیات محتاج آب است. انسان‌ها از آب آشامیدنی استفاده می‌کنند؛ یعنی، آبی که کیفیت آن مناسب سوخت و ساز بدن باشد. با رشد جمعیت، منابع آب طبیعی در حال تمام شدن هستند و این موضوع باعث نگرانی بسیاری از دولت‌ها در سراسر دنیا شده است. گاهی به دلیل مشکلات کمبود آب، این ماده را جیره بندی می‌کنند تا مصرف آن را تعدیل کنند.

آب نوعی ماده مرکب است که از دو عنصر اکسیژن و هیدروژن ساخته شده است. آب را جزو دسته مخلوط‌ها طبقه‌بندی نمی‌کنند، چون خواص آب نه به خواص هیدروژن شبیه است و نه به خواص اکسیژن. از ترکیب دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن، یک مولکول آب به وجود می‌آید. یک قطره آب تعداد بی‌شماری مولکول آب دارد.

 

از سال ۱۹۹۳ هر سال یک شعار جدید درباره‌ی مسائل آب

از سال ۱۹۹۳، هر سال یک شعار جدید درباره‌ی مسائل حیاتی و حساس آن زمان برگزیده می‌شود تا فعالیت‌های جامعه بر پایه آن شعار شکل گیرد. براین اساس در سال ۱۹۹۴، عنوان «آب و دغدغه‌های همگانی»، سال ۱۹۹۵ «آب و زنان»، سال ۱۹۹۶ «آب و شهرهای تشنه»، سال ۱۹۹۷ «آب جهان، آیا کافیست؟»، سال ۱۹۹۸ «آب زیرزمینی، گنجینه پنهان»، سال ۱۹۹۹ «همه در پایین‌دست رودخانه‌ها زندگی می‌کنند»، سال ۲۰۰۰ «آب برای قرن ۲۱»، سال ۲۰۰۱ «آب برای سلامت»، سال ۲۰۰۲ «آب برای توسعه»، سال ۲۰۰۳ «آب برای آینده»، سال ۲۰۰۴ «آب و بلایا»، سال ۲۰۰۵ «آب برای زندگی»، سال ۲۰۰۶ «آب و فرهنگ»، سال ۲۰۰۷ «سازگاری با کم آبی»، سال ۲۰۰۸ «آب و سلامت»، سال ۲۰۰۹ «آب‌های مشترک، فرصت‌های مشترک»، سال ۲۰۱۰ «آب پاک برای جهان سالم»، سال ۲۰۱۱ «آب برای شهرها؛ پاسخ به چالش شهرنشینی»، سال ۲۰۱۲ «آب و امنیت غذایی»، سال ۲۰۱۳ «آب در هر مکان برای همگان با همکاری‌های بین‌المللی»، سال ۲۰۱۴ «آب و انرژی»، سال ۲۰۱۵ «آب و توسعه پایدار»، سال ۲۰۱۶ «آب و مشاغل» و شعار سال ۲۰۱۷ به عنوان «آب و فاضلاب» انتخاب شدند.

 

ایران جزو کشورهای کم‌آب و خشک و دارای منابع آب محدود

ایران جزو کشورهای کم‌آب و خشک و منابع آب محدود دارد. حجم نزولات جوی نسبت به خشکی‌های کره زمین به ازای هر کیلومتر مربع ۸۳۰ هزار متر مکعب است، در حالی که این میزان نسبت به وسعت خشکی‌های ایران تنها ۲۵۰ هزار مترمکعب است. از طرف دیگر تمام آب‌های موجود در ایران قابل استفاده نیست و درصد بالایی را آب‌های شور تشکیل می‌دهند، که روزبه روز بر میزان آن‌ها افزوده می‌شود. از از طرف دیگر، برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی شیرین از راه چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق باعث کاهش میزان آب شیرین و افزایش آب‌های شور می‌شود. در نتیجه، حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی کاهش می‌یابد و به زمین‌های شور تبدیل می‌شوند و چون تبدیل آب‌های شور به شیرین به دلیل هزینه زیاد، مقرون به صرفه نیست؛ بنابراین، باید با استمرار صرفه‌جویی عمومی، برنامه‌ریزی دقیق، استفاده بهینه از آب، جلوگیری از هدر رفتن منابع موجود، تصفیه‌ی مجدد پساب‌ها و به کارگیری مجدد آن‌ها، کمبود آب را جبران کرد.

 

مقدار آب در ایران و جهان

مقدار آب را در هر کشور بر اساس میزان بارش باران و برف محاسبه می‌کنند که قسمت مهم از چرخه‌ی آب نیز بارش است. مقدار آبی را که در چرخه در گردش است آب تجدیدشونده می‌نامند. میزان آب تجدیدشونده در کشور در هر ساله کمتر از سال قبل می‌شود، چرا که از طرفی جمعیت کشور بیشتر می‌شود، از طرفی کارخانه‌های جدید احداث می‌شوند و صنایع به آب بیشتر نیاز دارند و از طرف دیگر به محصولات کشاورزی بیشتری نیاز است و کشاورزان آب بیشتری می‌خواهند، اما در سال‌های اخیر به غیر این افزایش میزان نیاز به آب به دو دلیل اصلی زیر میزان آب در دسترس در کشور کمتر شده است: ۱٫ خشکسالی و کاهش بارندگی؛ ۲٫ برداشت زیاد از منابع آب زیرزمینی.

متوسط بارندگی در ایران ۲۵۱ میلی‌متر در سال است. مقدار بارش متوسط جهانی برای کورهای مختلف ۷۵۰ میلیمتر، برای کشورهای آسیایی ۶۴۵ میلی‌متر است. در برخی کشورها بارندگی بسیار زیاد است؛ به طور مثال، در فیلیپن هر سال ۲۰۵۰ میلی‌متر باران می‌بارد. در کشورهای همسایه نیز در پاکستان ۱۵۲۰، در ترکیه ۷۲۳ و در عراق ۱۴۰۴ میلیمتر در سال باران می‌بارد.

ایران،در حدود یک درصد جمعیت جهان و یک درصد مساحت کره زمین را دارد، ولی فقط ۳۶ درصد از کل آب‌های تجدیدشونده را دارد که برابر است با ۱۳۰ هزار میلیارد لیتر در سال.

سرانه‌ی آب در هر کشور؛ یعنی، میزان آب تجدید شونده برای هر نفر در هر سال در کشور. برای هر نفر ایرانی در سال، ۱۷۰۰ هزار لیتر آب تجدیدشونده وجود دارد. البته در بیشتر نقاط ایران، به علت شرایط آب و هوایی، برای هر نفر، سرانه‌ی آب تجدیدشونده از هزار لیتر هم کمتر است.

 

تخليه‌ی روزانه دو ميليون تن پساب صنعتي و کشاورزي به آب‌های جهان

روزانه دو ميليون تن پساب صنعتي و کشاورزي به آب‌هاي جهان تخليه مي‌شود؛ ميزاني که برابر با وزن ۸/۶ ميليارد انسان ساکن روي کره زمين است. طبق برآوردهاي سازمان ملل مساحت تحت اشغال فاضلاب‌‌ها در جهان ۱۵۰۰ کيلومتر مربع است؛ يعني، ۶ برابر مساحت کل رودخانه‌هاي زمين!

اکنون، در جهان بیش از ۸۰ درصد پساب‌های تولیدی بدون تصفیه و استفاده مجدد به اکوسیستم رها می‌شوند. در حال حاضر، بیشتر شهرهای کشورهای در حال توسعه از زیرساخت و منابع مناسبی برای مدیریت پساب‌ها با روشی موثر و پایدار برخوردار نیستند. فرصت‌های بهره برداری از پساب‌ها به عنوان یک منبع، بسیار زیاد است.

پساب‌های تصفیه شده، منبع مقرون به صرفه و پایدار آب و انرژی، مواد مغذی و سایر مواد بازیافتنی است. هزینه‌های مدیریت پساب‌ها تا حد زیادی به واسطه منافع آن در زمینه سلامت انسان‌ها، توسعه اقتصادی و پایداری محیط زیست و نیز ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و ایجاد مشاغل سبز بیشتر، زیاد است.

تا سال ۲۰۳۰، انتظار می‌رود تقاضای جهانی برای آب تا ۵۰ درصد رشد داشته باشد که بیشتر آن هم در شهرها خواهد بود؛ بنابراین، کشور ما به رویکردهای جدید جمع‌آوری پساب، تصفیه ایمن و مدیریت آن‌ها نیاز مبرم خواهد داشت.

 

کمبود سيستم‌هاي تخليه فاضلاب درجهان؛ از مهم‌ترين عوامل آلودگي منابع آبي زيرزميني

کمبود سيستم‌هاي تخليه‌ی فاضلاب يکي از مهم‌ترين عوامل آلودگي منابع آبي زيرزميني است. ۵/۲ ميليارد نفر در سراسر جهان در مناطقي زندگي مي‌کنند که همچنان از روش سنتي چاه‌هاي فاضلاب خانگي استفاده مي‌کنند. ۸ /۱ ميليارد نفر يا ۷۰ درصد کساني که در مناطق بدون سيستم فاضلاب شهري زندگي مي‌کنند ساکن آسيا هستند. کشورهاي جنوبي صحراي آفريقا، عقب‌افتاده‌ترين مناطق در زمينه‌ی ساماندهي فاضلاب‌هاي انساني به شمار مي‌روند به طوري که تا سال ۲۰۰۶ ميلادي تنها ۳۰ درصد از آن‌ها حتي به چاه‌هاي فاضلاب خانگي دسترسي داشته‌‌اند. ۱۸درصد يا ۲/۱ ميليارد نفر از ساکنان جهان در مناطق متفرقه به دفع مدفوع مي‌پردازند؛ اقدامي که علاوه بر آلودگي‌هاي ميکروبي بيشترين خطر را براي آب‌هاي روان دارد. ۶۳ درصد از ساکنان جنوب آسيا يا ۷۷۸ ميليون نفر روزانه در مناطق متفرقه به دفع مدفوع مي‌پردازند.

 

کاهش ذخائر آب شیرین جهان

حجم آب در کره‌ی زمین ثابت و در مداری بسته به طور دائم در حال گردش است. همچنین، فقط ۳ درصد از کل آب‌های کره زمین که برای مصارف انسانی مانند کشاورزی و صنعت و شرب مناسب است شیرین است از این مقدار نیز سه چهارم در یخ‌های قطبی و خارج از دسترس انسان است؛ بنابراین، درصد بسیار کمی از آب دنیا برای ما قابل استفاده است. پیش‌بینی محققان دانشگاه کلرادو، حاکی است که ذخائر آب شیرین جهان هر سال کاهش می‌یابد و تا ۲۵ سال دیگر نیمی از جمعیت جهان با مشکل کمبود آب شیرین مواجه خواهند بود.

نتایج مطالعات حاکی از آن است اکنون یک سوم جمعیت دنیا در نقاطی زندگی می‌کنند که آب کافی ندارند. در نواحی روستایی وضع به مراتب وخیم‌تر است. فقط ۲۹درصد مردم به منابع آب دسترسی دارند و تعداد کسانی که از تاسیسات بهداشتی استفاده می‌کنند، حتی به ۱۳درصد هم نمی‌رسد.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد یادآور می‌شود، نیمی از مردم جهان سوم حتی برای نوشیدن به آب پاکیزه دسترسی ندارند و با وجود اینکه سه چهارم بیماری‌های انسانی به دلیل کمبود آب سالم است و ۷۵ درصد مردم جهان سوم از داشتن آب بهداشتی محروم‌اند. بر پایه‌ی تخمین‌های سازمان بهداشت جهانی، ۸۰ درصد بیماری‌هایی که گریبان‌گیر انسان است، مستقیم با آب در ارتباط هستند. اگر آب آشامیدنی سالم در اختیار همه انسان‌ها باشد، بدون شک مرگ و میر کودکان از بیماری‌های مختلف از جمله اسهال به نصف کاهش می‌یابد.

 

آب مايع حيات‌بخش حقيقي بدن انسان

یکی از شگفتی‌های بسیار عجیب ساختمان بدن ما انسان‌ها، مقدار آبی است که در بدن مان موجود است و ۶۰ تا ۷۰ در صد وزن بدن ما را آب تشكيل مي‌دهد. چيزي در حدود چهل و نه كيلوگرم آب در يك مرد با وزن متوسط. حتي استخوان بدن ما كه ماده اي کاملا سخت به نظر مي‌رسد بالغ بر ۲۰ درصد آن را آب تشكيل مي‌دهد، در حالي كه ۹۵ درصد پلاسماي خون ما را آب تشكيل مي‌دهد.

اين درياي دروني با مزه اي شور، محيط آبي دررون بدن ماست. آب اين دريا در رگ‌هاي خوني و همه‌ی مجاري باريك بدن در جريان است. هر سلولي را اين آب سيراب مي‌كند و هيچ عضوي از بدن نمي تواند بدون اين آب زنده بماند. به عبارت ديگر، آب موجود در بدن مانع از اين مي‌شود كه ما در آتش دروني خود بسوزيم.

پژوهشگران، خنک نگهداشتن بدن را یکی از علت‌های وجود این همه آب در بدن می‌دانند. فعاليت‌هاي شيميایي كه در همه‌ی اعضاي بدن ما انجام مي‌گيرد، به اضافه‌ی حرارتي كه در اثر فعاليت‌هاي ماهيچه‌ها ايجاد مي‌شود، حرارتي را توليد مي‌كنند كه توانایي سوزاندن ما را دارد، ولی به وسیله‌ی آبي كه در اطراف بافت‌ها وجود دارد و توسط آن‌ها به درون مكيده مي‌شوند، به محض اينكه حرارت اضافي توليد شود از بين برده می‌شود.

یکی دیگر از وظایف آب موجود در بافت‌های بدن انسان جلوگیری از وارد شدن ضربه‌های شدید به اندام‌هاست. درياي دروني ما يك عامل ضربه‌گير است؛ به عنوان مثال، مايعي كه اطراف مغز ما را فرا گرفته موجب مي‌شود كه مغز از صدمه‌هاي سخت وارده محفوظ بماند. همين طور، استخوان‌ها، محل اتصال آن‌ها و اعضای بدن و اعصاب در تشكي از مايع قرار دارند تا ما بتوانيم در محيطي كه دائم با اجسام برخورد مي‌كنيم تاب مقاومت داشته و صدمه اي بر ما وارد نشود.

دریای آب درون بدن ما، يكي از بهترين حلال‌هاست و همراه خود محلول‌هاي شيميایي پر ارزش بسياري را با موادي كه به حالت شناور هستند به نقاط مختلف بدن مي‌رساند؛ به طور مثال، توانایي آن در نگهداري سديم و پتاسيم به صورت محلول يك ضرورت است كه عمل انتقال تكانه‌هاي الكتريكي را انجام مي‌دهد و موجبات فعاليت ماهيچه‌ها و اعصاب را فراهم مي‌کند.

ذخيره‌ی آب بدن انسان خيلي كمتر از ذخيره غذایي است. فردي كه در يك اتاق سرد استراحت کند حد اكثر مي‌تواند دوازده روز بدون آب زنده بماند، ولي اگر به او آب داده شود مي‌تواند مدت دو ماه زنده بماند بدون اينكه غذا بخورد. ما به خون چون يك مايع حياتي فكر مي‌كنيم، ولي آب با جريان خود و فراهم آوردن تسهيلات براي حركت، گرما و خنك كردن، حل کردن مواد حياتي و حمل كردن ملكول‌هائي كه ما را تغذيه مي‌كنند مايع حيات بخش حقيقي بدن است.

 

جایگاه آب در مذاهب

در بیشتر ادیان از جمله اسلام، مسیحیت و یهودیت، آب ماده پاک‌کننده محسوب می‌شود؛ برای مثال، در مسیحیت غسل تعمید را در کلیسا با آب انجام می‌دهند.

در اسلام مراسم تدفین وجود دارد که در آن، مرده را با آب پاک شست‌وشو می‌دهند (غسل) و همچنین در دین اسلام فقط پس از وضو گرفتن (شستن بخش‌هایی از بدن با آب پاک) می‌توان فریضه نماز را به جا آورد.

در مذهب شینتو (مذهب ژاپنی) در تمام مراسم عبادی از آب برای پاکیزه کردن بدن فرد یا مکان خاصی استفاده می‌شود.

 

رهایی از بحران آب

رهایی از بحران آّب امکان‌پذیر نیست مگر این که قبل از بروز فاجعه با برنامه‌ریزی صحیح و اعمال روش‌های مدیریتی در بهره برداری صحیح از آب گام‌های اساسی برداشته شود و برای حفظ و کنترل این امانت الهی اقدامات عملی انجام شود؛ در این راه نه تنها دست اندرکاران صنعت آب‌های دنیا بلکه سایر وزارتخانه‌ها‌ی مربوطه درجهان و حتی همه مردم ملل باید بسیج شوند تا بتوان افت آب‌های زیرزمینی را کنترل و این هدیه الهی را برای نسل‌های آینده نیز حفظ نمود.

با توجه به این مطالب باید قدر آب این مایه حیاتی را بدانیم؛ که اگرحرمتش را پاس نداریم جهان به مشکلات عدیده مادی، معنوی، روحی و روانی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و درنهایت در این زمینه‌ی مبتلا به جنگ جهانی خواهد شد. به امید آن روزکه آب را مقدس شماریم و از حیاتش که حیات بشریت است حفاظت و صیانت کنیم.