عید نوروز، تصویری روشن از فرهنگ ملی ایرانیان

عید نوروز، تصویری روشن از فرهنگ ملی ایرانیان

تهیه و تنظیم:

دکتر اسدا… افشار / نویسنده، محقق و پژوهشگر

 

عید نوروز، تصویری روشن از فرهنگ ملی ایرانیان

 

زکوی یار می‌آید نسیم باد نوروزی

از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی

سخن در پرده می‌گویم زخود چون غنچه بیرون آی

که بیش از پنج روزی نیست‌حکم میر نوروزی (دیوان حافظ، غزل ۴۴۵ ؛ با گزینش)

عید نوروز برابر با اول فروردین، جشن آغاز سال و یکی از کهن ترین جشن‌های به جا مانده از دوران ایران باستان و زمان برگزاری آن، در آغاز فصل بهار است. عید نوروز در ایران و کشورهای فارسی زبان آغاز سال نو محسوب می‌شود. جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می‌شود. در دانش ستاره‌شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم‌کره شمالی زمین به لحظه‌ای گفته می‌شود که خورشید از صفحه‌ی استوای زمین می‌گذرد و به سوی شمال آسمان می‌رود. این لحظه، لحظه‌ی اول برج حمل نامیده می‌شود و در تقویم هجری خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز) از ماه فروردین برابر است. در کشورهایی مانند ایران و افغانستان که تقویم هجری شمسی به کار برده می‌شود، نوروز، روز آغاز سال نو است، اما در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، تقویم میلادی متداول است و نوروز به عنوان آغاز فصل بهار جشن گرفته می‌شود و روز آغاز سال محسوب نمی‌شود.

اکنون که در آستانه‌ی نوزوز ۱۳۹۷ قرار داریم ؛ مطالب و مباحثی در باب عید نوروز برای شما خوانندگان عزیز مطرح خواهیم کرد که امیدواریم برای‌تان مفید و ارزشمند باشد.

 

نـوروز، جشن شکوهمند ایران باستان

نـوروز، جشن شکوهمند ایران باستان، گویای پیشینه‌ی تابناک میهن ما و جلوه ای مهم از فرهنگ غنی مردم ایران است. نوروز که قرن‌های دراز است بر همه جشن‌های جهان فخر می‌فروشد، از آن روسـت که قراردادی مصنـوعی اجتماعـی و یک جشن تحمیلی سیاسی نیست. جشن جهان اســت و روز شادمانـی زمین، آسمان، آفتاب، جــوشِ شگفتـنـی‌ها و شـور زدن‌ها و سـرشـار از هیجان هر آغاز. نوروز گذشت زمان و دگرگونی‌های دوران را شاهد بوده و پیوسته با آمد و رفت الهام بخش خود پایان فصلی دیگر را به ساکنـان این سرزمین کهنسال اعلام کرده است. نوروز، تجدید خاطــره‌ی بـزرگـــی است؛ خاطره‌ی خویشاوندی انسان با طبیعت. گذشت سال‌های دراز نه تنها از شکوهمندی سنت‌های نوروزی نکاسته بلکه روشنگر این واقعیت بوده که بزرگداشت نوروز و گرامی داشتن سنت‌های آن با احساس و اندیشه‌ی ایرانی، پیوند ناگسستنی یافته است.

 

منشا و زمان پیدایش نوروز

منشا و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست. برخی از روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به بابلیان نسبت می‌دهد. بر طبق این روایت‌ها، رواج نوروز در ایران به سال ۵۳۸ (قبل از میلاد)؛ یعنی، زمان حمله کوروش بزرگ به بابل باز می‌گردد، اما در اوستا (دست کم در گات‌ها) نامی از نوروز برده نشده است. همچنین، در برخی از روایت‌ها، از زرتشت به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز نام برده شده‌ و در برخی از متن‌های کهن دیگر ایران از جمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن‌ها، کیومرث به‌ عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده است. در شاهنامه پدید آمدن نوروز طور دیگری روایت شده؛ که جمشید در حال گذشتن از آذربایجان، دستور داد تا در آنجا برای او تختی بگذارند و خودش با تاجی زرین روی تخت نشست. با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را روز نو نامیدند.

در ادبـيـات فارسي نیزجشن نوروز را، مانند بسياري ديگر از آيـيـن‌ها، رسم‌ها، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به نخستين پادشاهان نسبت مي‌دهند. شاعران و نويسندگان قرن چهارم و پنجم هجري، چون فردوسي، منوچهري، عنصري، بـيـروني، طبري، مسعـودي، مسکويه، گرديزي و بسياري ديگر که منبع تاريخي و اسطوره اي آنان بي‌گمان ادبـيـات پـيـش از اسلام بوده، نوروز و برگزاري جشن نوروز را از زمان پادشاهي جمشيد مي‌دانند.

 

نوروز از نخستين بافت‌هاي فرهنگي مردم ایران زمین

عيد نوروز، سرآغاز طراوت طبيعت و جوان شدن جهان و تازه شدن فضاي زندگي طبيعي انسان است. نوروز جشن بالندگي طبيعت، جشن آغازي دوباره و جشن ايرانيان كهن است. مورخان نوروز را جشن همگاني در فرهنگ ايران و بين النهرين و آيين نوروزي را سنتی كهن مي‌دانند كه بنا به احتمال زياد اين جشن از پنج هزار سال پيش در ايران رايج بوده است؛ البته بايد گفت نوروز تنها يك جشن نيست، زيرا اگر چنين مي‌بود بسيار پيش از اين در توفان حوادث روزگار ناپديد مي‌شد و امروز تنها نامي از آن باقي مي‌ماند. نوروز، از اساطير ايراني ريشه گرفته و از نخستين بافت‌هاي فرهنگي مردم است كه از نسلي به نسلي ديگر منتقل شده است. مردم معتقدند كه نوروز از آن دست آيين‌هايي است كه با فرهنگ ايراني زاده شده و تا امروز در تار و پود زندگي مردم به حيات خود ادامه داده و در اين ميان هيچ‌گاه پيوند خود را با مردم از دست نداده است. در پژوهشی دیگر بیان شده است که عنوان نوروز در فرهنگ ایرانی به دو روز تعلق داشته است. یكی روز اول فروردین، كه خورشید به برج حمل می‌رسد و به آن نوروز كوچك یا (عامه) می‌گویند و دیگری نوروز بزرگ یا (نوروز خاصه) است كه روز خرداد از ماه فروردین است.

 

جشن نوروز؛ نمادی از سالگرد بیداری طبیعت از خواب زمستانی

ماه فروردین، به فروهرها و یا فروشی‌ها تعلق دارد. جشن نوروز نیز نمادی از سالگرد بیداری طبیعت از خواب زمستانی است كه به رستاخیز و حیات منتهی می‌شود. (فروهر) یكی از نیروهای غیر مادی در وجود انسان است و نوعی همزاد آدمیان كه پیش از آفرینش مادی مردمان در جهان مینوی به وجود می‌آید و پس از مرگ آدمیان نیز دوباره به جای نخستین خویش باز می‌گردد و از پادافراهایی كه روان انسان‌ها به مناسبت گناهان باید متحمل شود به دور است. در عقاید باستانی‌تر، ایرانیان فقط قهرمانان را دارای فروهر می‌دانستند، اما بعدها پرهیزکاران نیز از این موهبت بهره‌مند می‌شوند. آنان سالی یك بار برای دیدار بازماندگان‌شان به خانه‌های خویش فرود می‌آیند و ورود آنان بركت را همراه خواهد داشت، آن زمان كه خانه را پاكیزه و درخشنده ببینند، ولی اگر آن را آشفته در هم و پاكیزه نشده بیابند بركت برای آن نخواسته آن را رها می‌كنند. حضور فروهرها از طلیعه‌ی فرودین و نوروز آغاز و تا دهم فروردین و به روایتی تا نوزدهم آن ادامه می‌یابد از این جهت مراسم آتش‌افروزی بر بالای بام‌ها انجام می‌پذیرفته تا راه خانه‌ها را به فروهرها نشان دهند. به گفته‌ی بعضی از محققان تا به امروز نیز اعتقاد به بازگشت ارواح نیاكان در ایام نوروز وجود دارد. چنانكه اعتقاد به آزادی مردگان در شب‌های جمعه و بازگشت ارواح آنان به خانه‌های خود می‌تواند چنین بنیادی داشته باشد.

 

تاملی بر معنا و مفهوم نوروز

الف) از باب معنا

امروزه در فارسی این واژه در دو معنی به‌کار می‌رود:

۱) نوروز عام: روز آغاز اعتدال بهاری (برابری شب و روز) و آغاز سال نو

۲) نوروز خاص: روز ششم فروردین با نام «روز خرداد»

ایرانیان باستان از نوروز به عنوان «ناوا سرِدا» به معنی سال نو یاد می‌کردند. مردمان ایرانی آسیای میانه در دوره‌های سغدیان و خوارزمشاهیان، نوروز را نوسارد و نوسارجی، به معنای سال نو می‌نامیدند.

ب) از باب مفهوم

واژه‌‏ی عید در اصل از فعل عاد (عود) یعود اشتقاق یافته است . معانی مختلفی برای آن ذکر کرده‏‌اند، از جمله «خوی گرفته‏»، «هرچه باز آید از اندوه و بیماری و غم و اندیشه و مانند آن‏»، «روز فراهم آمدن قوم‏»، «هر روز که در آن، انجمن یا تذکار فضیلت‌‏مند یا حادثه‏‌ی بزرگی باشد». گویند، از آن رو به این نام خوانده شده است که هرسال شادی نوینی باز آرد. ابن منظور در لسان العرب گفته است که برخی بر آن هستند که اصل واژه‏‌ی عید از «عاده‏» است، زیرا آنان (قوم)، بر جمع آمدن در آن روز، عادت کرده‌‏اند. چنان ‏که گفته شده است: القلب یعتاده من حبها عید. و نیز «یزیدبن‏ حکم‏ ثقفی‏» در ستایش «سلیمان‏ بن‏ عبدالملک‏» گفته است: امسی باسماء هذا القلب معمودا اذا اقول صحا یعتاده عیدا. به گفته «ازهری‏»: عید در نزد عرب، زمانی است که درآن شادی‏‌ها و یا اندوه‌ها، باز می‏‌گردد و تکرار می‏‌شود. ابن ‏اعرابی آن را منحصر به شادی‏‌ها دانسته است.

 

عیدها و جشن‏ها، افتخار ملی هر قوم

عیدها و جشن‏ها، افتخار ملی هر قوم و سرزمین، و نشان ساختار و پیشینه‌ی فرهنگی و تمدن آنان است. اعیادی که از نظر دیرینگی تاریخی و مذهبی ریشه‌دار بوده و در طول زمان با اعتقادها و آداب و رسوم ملت‏ها در هم آمیخته، جلوه و جایگاه ویژه‏ای دارند و بی‌آن هیچ ملتی هویت واقعی ندارد و به بیگانگی از خود دچار می‌شود. عید نوروز از این جهت که اعتقادها و باورهای مذهبی و سنن کهن ملی، در آن به هم آمیخته، اهمیتی گسترده یافته است. عید نوروز و دیگر جشن‏های ملی و میهنی، جدای از تربیت‏های اولیه اجتماعی و سیاسی، هم‏بستگی احساسات ملی را هدف قرار می‏دهند. ویژگی نمادین این جشن‏ها، برخاستن از روح هم‏بسته عواطف ملی و هم‏دلی همه‌ی مردمان است. عید نوروز، تصویری روشن از فرهنگ ملی و مذهبی ایرانیان و عامل مهمی در هم‏بستگی احساسات آنان می‏‌کند.

 

دگرگونی نوروز باستانی به نوروزی ایرانی- اسلامی

نوروز به ‌عنوان سنتی تاریخی، در ابتدا به‌عنوان جشنی به پاس آغاز بهار و رویش مجدد نعمات الهی برگزار می‌شد، اما سال‌ها بعد با کمرنگ‌شدن جشن مهرگان، به‌عنوان بزرگ‌ترین جشن ایران باستان و آغاز سال شمسی قرار گرفت. پادشاهان مختلف از این مراسم به‌عنوان نوعی تفاخر و فخرفروشی سود می‌بردند. حکومت‌های تابعه و رعیت‌ها نیز باید برای پادشاه در این روز هدیه می‌آوردند، پادشاهان تلاش می‌کردند تا با هرچه بزرگ‌تر شدن این مراسم و بالطبع هدایای دریافتی، عظمت و شکوه خود و حکومت‌شان را به مردم و دیگر حکومت‌ها نشان دهند. در واقع، دیگر جایی برای شکرگزاری از خالق طبیعت در این جشن نبود و این جشن به جولانگاهی برای حکومت‌های استبدادی تبدیل شده بود، اما پس از ورود اسلام به ایران، نوروزی که تا قبل از اسلام نماد خودکامگی و فخرفروشی شاهان و حکومت‌های‌شان بود، به مرور زمان به‌عنوان نشانه‌ای معنوی، اجتماعی و طبیعی بدل شد. این دگرگونی از توجه مومنان به احادیث و سیره‌ی ائمه‌ی اطهار (ع) در برابر سوال پیرامون ماهیت نوروز و همچنین ظرافت و نکته‌سنجی ایرانیان در فهم منطق اسلام نشات گرفته است. این تغییرات که باعث دگرگونی نوروز باستانی به نوروزی ایرانی- اسلامی شد به شرح زیر است: ذکر این نکته بسیار ضروری است که در موارد متعددی، ایرانیان می‌توانستند به این تغییرات پشت کنند و راه مرسون باستان را پیش بگیرند. همانگونه که بنی‌امیه فقط با گذشت چند سال از رحلت پیامبر باز به ارزش‌های جاهلی بازگشتند و نهضت برتری عرب بر عجم را به راه انداختند و حاکمیت زر در بین‌شان رواج یافت، اما ایرانیان هیچ‌گاه در طول تاریخ پس از اسلام به دوران باستان بازنگشتند و تا به امروز در این راه ثابت قدم مانده‌اند. همچنان‌که امروز نیز ماهیت نوروز به جز توجه معبود به خالق هستی و آیات وجودی‌اش به سوی دیگری نیست.

 

اشاره ای فهرست‌وار به پیام‌ها و اداب رسوم عید نوروز

* نظافت خانه وکاشانه با خانه تکانی از جسم وروح

* لباس نو براندام کردن.

* رسیدگی به امور مستمندان.

* نثار محبت به والدین، همسر، فرزندان، همسایگان و هموطنان ایران زمین.

* درخواست ازخداوند برای تحولِ حال، بصیرت‌ها روشن و حرکت به سوی تکامل با گام‌های استوار و بلند.

* صله ارحام ودیدار با دوستان.

* سنت خوب عیدی دادن بزرگسالان به کودکان و خردسالان.

* گشت وگذار در طبیعت.

* سفرهای مقدس.

* فرصت بازنگری و حل مسایل دشوار.

* پیام بهار و نوروز، حیات دوباره انسان‌ها به قدرت خداست؛ درس خداشناسی، اثبات معاد و رستاخیز است.

* نوروز، آغاز بهار و موسم اعتدال طبیعت و لطافت هوا و تعدیل شب و روز و رهایی از قساوت زمستان و سردی و سیاهی شب‌های دیرپاست.

* نوروز، عیدی است همراه با سرود پرندگان و تکبیر جنگل و تسبیح باد و رویش صحرا.

* دعا و درخواست خیر و برکت، موفقیت، سعادت و نیز تقاضای تعالی و رشد فضایل انسانی .

* هدیه دادن است که در این باب باید از افراط و تفریط و تکلف خودداری و به وضع اقتصادی افراد و جامعه نیز توجه داشت.

در نهایت، «نوروز» عیدی ماندگار در بین ایرانیان است. تعطیلات نوروزی، مسافرت و سیر و سفر، صله‌ی رحم، نو شدن و پوشیدن لباس‌های نو و زیبا، خانه تکانی، آشتی افراد قهر با یکدیگر و… از سنت‌های نیکوی نوروز در بین ایرانیان است. امیدواریم بهار۱۳۹۷، بهار بیداری و رویش شکوفه‌های شیرین تکامل فرهنگی و اخلاقی برای مردم ایران عزیز درظل توجهات خداوند و ولی ا… الاعظم امام زمان روحی له الفدا باشد و همچنین انشاء ا… شاهد حل مشکلات اقتصادی، آسایش، رفاه اقتصادی، حل معضل بیکاری، تورم، برقراری عدالت اجتماعی و قطع دست چپاولگران از اموال عمومی و بیت