خطر در کمین نوجوانان است!

خطر در کمین نوجوانان است!

فاطمه زینلی – کارشناسی ارشد روان‌شناسی عمومی

 

 

کودکان و نوجوانان در آینده، سکان‌دار جامعه هستند و نقش مهمی در کشور خواهند داشت. افزایش آسیب‌های اجتماعی میان نوجوانان یکی از خطراتی است که جامعه شناسان و روان‌شناسان نسبت به آن هشدار می‌دهند. در تحقیقاتی که اخیرا منتشر شده برخی آسیب‌های اجتماعی از جمله گرایش به مصرف سیگار و قلیان، ارتباط با جنس مخالف و کتک‌کاری در بیرون از خانه همه‌گیرترین رفتارهای پرخطر میان نوجوانان گزارش شده است. اگرچه آسیب‌های اجتماعی از جامعه به مدارس وارد می‌شود، اما برای امن ماندن محیط مدارس و مراقبت از دانش‌آموزان در برابر آسیب‌های اجتماعی به برنامه‌ریزی‌های کوتاه مدت و دراز مدت و اجرای برنامه‌های آموزشی ویژه‌ی نوجوانان نیاز است و در این رابطه آموزش و پرورش نقش کلیدی دارد. هرچند نمی‌توان ضرورت همکاری سایر نهادها با دستگاه‌ تعلیم و تربیت برای واکسیناسیون دانش آموزان در برابر آسیب‌های اجتماعی را مُنکر شد.

خانواده و والدین در تربیت نوجوانان و مراقبت از آن‌ها در برابر رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی نقش مهمی دارند. شناخت ویژگی‌های رشد نوجوانان، تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی آن‌ها در سنین مختلف، آشنایی با خطراتی که نوجوانان را تهدید می‌کند، شیوه‌های فرزند پروری و راهکارهای مراقبت از آن‌ها موجب ارتقای نقش خانواده‌ها برای پیشگیری از اعتیاد و آسیب‌های اجتماعی در بین نوجوانان می‌شود.

 

چه خطراتی فرزندان ما را تهدید می‌کند؟

در گروه سنی کودکان و نوجوانان، خطرات مختلفی هستند که به دلیل مقتضیات این سن و زمینه‌های خطرجویی، هیجان طلبی و کنجکاوی، به ویژه میان نوجوانان، آن‌ها را تهدید می‌کند و می‌توان این خطرات را در گرایش به رفتارهای پرخطر تعبیر کرد که بعضی از آن‌ها عبارت‌اند: از گرایش به مصرف دخانیات؛ گرایش به سوء مصرف مواد؛ گرایش به خشونت؛ گرایش به سبک‌های زندگی نابهنجار و تاثیرپذیری از فضاهای مجازی و شبکه‌های اجتماعی.

 

عوامل مخاطره‌آمیز نوجوانان کدامند؟

تحلیل‌های مختلفی در مورد عوامل خطرپذیری نوجوانان ارائه می‌شود. در تحلیل مختصری می‌توان این عوامل را به دو دسته تقسیم کرد: الف) عوامل فردی که شامل ویژگی‌های شخصیتی، وضعیت بهداشت روان و تاب آوری فرد از قبیل اعتماد به نفس، خودارزشمندی و کنترل هیجان است، نگرش نسبت به رفتارهای پرخطر و وضعیت تحصیلی.

ب) عوامل محیطی و اجتماعی از قبیل وضعیت خانوادگی، دوستان و همسالان و محیط زندگی فرد.

*عوامل روانی-عاطفی از قبیل افسردگی، اضطراب، استرس، پرخاشگری، شکست‌های عاطفی، سوگ ناشی از طلاق والدین، ناکامی‌ها، کم توجهی و کمبود عاطفی، تحقیر شدن.

*عوامل خانوادگی مثل بدسرپرستی، جدایی والدین، سابقه‌ی رفتارها‌ی پرخطر در خانواده، الگوها و شیوه‌های نامناسب فرزندپروری.

*عوامل تحصیلی از قبیل افت تحصیلی، تکرار پایه، سابقه‌ی فرار از مدرسه.

*عوامل محیطی و اجتماعی مانند دوستی با افراد پرخطر، زندگی در محیط‌های پرخطر، یادگیری و همانندجویی رفتارهای پرخطر و عوامل نو پدید از قبیل تاثیرپذیری از رسانه‌ها، همانند جویی با قهرمانان رسانه‌ای، به ویژه فیلم‌ها، انیمیشن‌ها، بازی‌های رایانه‌ای و مجازی.

*عوامل ناشی از تجربه‌ی رفتارهای پرخطر مثل تجربه حداقل یک‌بار گرایش به رفتارهای پرخطر هرچند که برای سرگرمی و تفریح باشد.

 

چرا کودکان و نوجوانان دچار رفتار پرخطر می‌شوند؟

سوال این است که چه دلایل و زمینه‌هایی موجب گرایش کودکان و نوجوانان به رفتارهای پرخطر می‌شود که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: فشار همسالان و یادگیری از آن‌ها؛ وجود زمینه‌های مخاطره‌آمیز در خانواده؛ گرایش به کنجکاوی؛ گرایش به تفریح و لذت؛ یادگیری از رسانه و صنایع فرهنگی؛ فشار ناشی از مشکلات مربوط به بهداشت روان و شکست‌های تحصیلی.

 

چه کودکان و نوجوانانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

پژوهشگران و برنامه‌ریزان توصیه می‌کنند که کنار مراقبت از همه‌ی کودکان و نوجوانان و آموزش مهارت‌های خود مراقبتی و پیشگیرانه به همه‌ی آن‌ها، در عین حال بیشتر به کودکان و نوجوانانی که در معرض خطر هستند توجه کنیم.

سوال این است که چه کسانی در معرض خطر هستند؟ در پاسخ باید گفت کودکان و نوجوانانی که سابقه‌ی شکست تحصیلی دارند، سابقه‌ی مشکلات رفتاری و روانی دارند، در خانواده‌های پرخطر زندگی می‌کنند، در محیط‌های مخاطره‌آمیز سکونت و رفت و آمد دارند و دوستانی دارند که سابقه‌ی رفتارهای پرخطر دارند، بیشتر از دیگران در معرض خطر قرار دارند.

 

چه عواملی موجب محافظت از کودکان و نوجوانان می‌شود؟

عوامل مختلفی وجود دارند که می‌توانند موجب محافظت از نوجوانان در برابر آسیب‌های اجتماعی شود مثل توکل به خداوند و انجام فرائض دینی؛ جامعه‌پذیر بودن؛ مثبت‌اندیشی و برخورداری از روحیه‌ی امیدوار؛ توانایی برخورد با مشکلات و مسائل؛ اعتماد به نفس بالا و مهارت‌های اجتماعی مناسب؛ احساس پیوند با مدرسه و خانواده؛ نگاه منفی نسبت به مصرف مواد، تعلق به خانواده‌ای که الگوی مسوولانه‌ای درباره‌ی فرزند پروری دارد و نگاه منفی به مصرف مواد دارد؛ برخورداری از والدینی که رابطه‌ی تنگاتنگی با فرزند خود دارند و انتظارات تربیتی خود را به صورت روشن تعیین کرده و به آن پایبند هستند؛ برخورداری از دوستانی که رفتارهای مخاطره‌آمیز ندارند؛ مشارکت و مسوولیت‌پذیری در فعالیت‌ها و امور مدرسه و وضعیت تحصیلی مناسب.

 

عوامل مخاطره‌آمیز کودکان و نوجوانان در خانواده چیست؟

*سبک فرزندپروری نادرست

*اختلافات

*نزاع و نابه‌سامانی در خانواده، سبک زندگی نامناسب خانواده و سابقه‌ی رفتارهای پرخطر در خانواده.

 

چگونه می‌توانیم از کودکان و نوجوانان مراقبت کنیم؟

مهارت‌های خود مراقبتی را به آن‌ها آموزش دهیم، خطراتی که آن‌ها را تهدید می‌کند بشناسیم، عوامل مخاطره‌آمیز و تهدیدکننده آن‌ها را کنترل و کاهش دهیم. زمینه‌های بهداشت و سلامت روان آن‌ها را تقویت کنیم و تاب‌آوری‌شان در رویدادهای ناگوار و شرایط مخاطره‌آمیز را افزایش دهیم.

 

چه مهارت‌هایی را باید به فرزندان‌مان بیاموزیم؟

* مهارت‌های شخصی: شناخت مساله، تصمیم‌گیری، خود کنترلی، رفتارها و عادت‌های سالم، شناخت عواطف و احساسات، قضاوت‌های درست و مناسب و عزت نفس.

* مهارت‌های مواجهه موثر: مدیریت استرس، مقابله با ناامیدی، مقابله با شکست، درخواست کمک، سازگاری و انعطاف‌پذیری و فائق آمدن بر مشکلات و موانع.

* مهارت‌های اجتماعی: رشد مهارت‌های ارتباطی خوب، در نظر گرفتن و توجه به دیدگاه‌های دیگران، همکاری و مشارکت با دیگران، مقاومت در برابر فشار همسالان، دوست‌یابی مناسب و حفظ دوستان خوب و مهارت نه گفتن.

* مهارت‌های شناخت خطر: شناخت خطرات و مخاطرات تهدیدکننده، شناخت زیان‌های دخانیات، شناخت نقش رسانه‌ها در گرایش به رفتارهای پرخطر، شناخت تاثیر رفتارهای پرخطر بر آینده و بر خانواده.