اظهارنامه، برگی برای احقاق حق

اظهارنامه، برگی برای احقاق حق

نعیمه بخشی – کارشناسی ارشد حقوق جزا

شاید بارها کلمه‌ی اظهارنامه را شنیده باشید، ولی موارد کاربرد و معنی آن را ندانید و با سوالاتی نظیر اظهارنامه چیست موارد کاربرد آن کدام است آیا ارسال اظهارنامه ضروری است یا امری تشریفاتی و اختیاری؟ علاوه بر این، برای ارسال اظهارنامه‌ باید کجا رجوع کنم و سوالاتی از این قبیل روبه‌رو شوید. با خواندن این مقاله به پرسش‌های شما پاسخ داده خواهد شد و در صورت نیاز ارسال اظهارنامه در آینده به مشکل بر نخواهید خورد.

 

اظهارنامه چیست؟

برای احقاق حق فرد علاوه بر اقامه‌ی دعوا راه‌های دیگری نیز پیش‌بینی شده است. اظهارنامه به صراحت ماده‌ی ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی به معنی درخواست رسمی از طرف مقابل و راه معقولی است برای اینکه بعدا بتوانیم ثابت کنیم که متن مورد نظر را به فرد گفته‌ایم. همچنین، اظهارنامه در مواردی که می‌خواهید چیزی را به کسی بدهید، اما طرف مقابل از گرفتن آن امتناع می‌کند نیز موثر است، زیرا در خیلی از موارد شما وظیفه دارید چیزی را به شخص تحویل دهید. در غیر این صورت و در صورت عدم استرداد ممکن است مجرم شناخته و جریمه شوید؛ برای مثال، دوست شما ماشین خود را به امانت نزد شما سپرده و درخواست استرداد آن را دارد. حال شما ماشین را به او تحویل می‌دهید، ولی او از دریافت امتناع می‌کند. در اینجا شما با ارسال اظهارنامه اثبات می‌کنید که اقدام لازم برای استرداد (پس گرفتن) را انجام داده‌اید و دوست شما نپذیرفته؛ بنابراین، مسوولیتی متوجه شما نخواهد بود. نباید تصور كرد كه اظهارنامه فقط به منظور مطالبه‌ی حق تنظیم می‌شود بلكه هر شخصی می‌تواند هر نوع اظهاری كه راجع به معاملات، تعهدات یا روابط دیگر خود با طرف مقابل دارد را از راه رسمی؛ یعنی، با تنظیم و ارسال اظهارنامه به طرف خود اطلاع دهد. البته همیشه اظهارنامه یک وسیله احتیاطی و اختیاری نیست. گاهی ارسال اظهارنامه امری ضروری و لازم است که در ادامه موارد ضروری ارسال اظهارنامه را بیان می‌کنیم.

 

در چه مواردی ارسال اظهارنامه ضروری است؟

  1. در دعوا‌ی رفع تصرف عدوانی. ماده‌ی ۱۷۱ قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید: «سرایدار، خادم، کارگر و به طور کلی هر امین دیگری، چنانچه پس از ۱۰ روز، از تاریخ ابلاغ اظهارنامه‌ی مالک یا ماذون از طرف مالک یا کسی که حق مطالبه‌ی دارد، مبنی بر مطالبه مال امانی، از آن رفع تصرف نکند، متصرف عدوانی محسوب می‌شود.»
  2. وقتی موجر از تحویل مورد اجاره امتناع کند، مستاجر مکلف است با ارسال اظهارنامه از مالک، تحویل مورد اجاره را تقاضا کند. (ماده ۱۳ قانون روابط موجر و مستاجر ۱۳۵۶)
  3. مطالبه‌ی بدهی مالکان آپارتمان‌ها از طریق اظهارنامه و سپس عملیات اجرایی برای وصول آن بر اساس اظهارنامه ابلاغ‌شده به مالک مستنکف (به مالکی که هزینه بر عهده‌اش بوده، ولی آن‌ها را نپرداخته است) از تادیه‌ی هزینه‌های مشترک. (تبصره ۲ ماده ۱۰ مکرر قانون تملک آپارتمان‌ها)
  4. اثبات تاخیر در پرداخت اجاره‌‌بها یا اجرت‌المثل املاک برای اقامه‌ی دعوا‌ی تخلیه. (بند ۹ ماد ه ۱۴ قانون روابط موجر و مستاجر ۱۳۵۶)
  5. درخواست محکوم‌له مبنی بر انحلال شرکت تضامنی برای وصول محکوم‌به از محل سهم‌الشرکه محکوم‌علیه در شرکت (ماده ۱۲۹ قانون تجارت)

چگونه اظهارنامه بنویسیم و ارسال کنیم؟

در فرم مخصوص اظهارنامه، یک ستون برای اظهارت شما درج شده و ستون مقابل برای پاسخ احتمالی طرف مقابل به اظهارات شما وجود دارد. در اظهارنامه باید مشخصات و آدرس دقیق خود و طرف مقابل را بنویسید؛ پس از اینکه اظهارات خود را نوشتید، برای ارسال آن اگر در شهری هستید که دفاتر خدمات قضایی وجود دارد باید به آنجا مراجعه کنید و اگر در شهری هستید که دفاتر خدمات وجود ندارد، به دادگستری مراجعه کنید. پس از پرداخت هزینه‌ی ارسال، اظهارنامه‌ی شما به آدرس مخاطب ارسال می‌شود و حدود یک ماه بعد برای پیگیری به همان مرجعی که اظهارنامه را تسلیم کرده‌اید مراجعه کنید.

یادتان باشد چون اظهارنامه، در واقع بیان رسمی سخنان شما به حساب می‌آید، از به کاربردن الفاظ رکیک و ناپسند و نسبت دادن جرم خودداری کنید، چون ممکن است طرف مقابل علیه شما شکایت کیفری مطرح کند. نکته‌ی دیگر اینکه به جز در موارد ضروری از ارسال اظهارنامه خودداری کنید، زیرا در بسیاری موارد ارسال اظهارنامه ممکن است نوعی اقرار به شمار برود و در آینده برای شما دردسرساز شود.

شرایط قانونی ارسال اظهارنامه

ارسال اظهارنامه شرایطی دارد که شامل موارد زیر است؛

  1. احراز هویت اظهارکننده

شخصی که اظهارنامه را تسلیم می‌کند، اگر اصالتا آن را تقدیم ‌کند؛ یعنی، خود، ذی‌حق یا مدعی حق باشد باید با ارائه‌ی مدارک شناسایی قانونی نظیر شناسنامه و … موجباتی فراهم کند که مسوول دایره‌ی اظهارنامه هویت او را احراز کند. چنانچه، اظهارنامه را شخص دیگری مانند وکیل، قیم یا ولی به نمایندگی از ذی‌حق تقدیم ‌کند، علاوه بر احراز هویت او توسط مسوول دایره‌ی اظهارنامه، لازم است که فتوکپی مصدق (تائید شده) مدرک که سمت او را اثبات کند نیز تسلیم شود تا همراه اظهارنامه برای طرف ارسال شود.

  1. ابطال تمبر هزینه‌ی قانونی

روی برگ اظهاریه طبق تعرفه‌ی قانونی باید تمبر ابطال شود که مقدار آن طبق بند ۱۸ ماده ۳۰ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین یک هزار ریال است.

  1. تسلیم اظهارنامه و پیوست‌های آن به تعداد مقرر قانونی

معمولا اظهارنامه و ضمایم آن باید حداقل در سه نسخه به مرجع ارسال اظهارنامه تقدیم شود که یک نسخه در بایگانی دایره‌ی مذکور می‌ماند، یک نسخه به طرف ابلاغ شده و تسلیم می‌شود و نسخه‌ای نیز به عنوان نسخه ابلاغ‌شده به اظهارکننده تسلیم می‌شود که همراه گزارش مامور ابلاغ مبنی بر چگونگی ابلاغ اظهارنامه است. در صورتی که در محل اقامت خوانده (مخاطب اظهارنامه) مامور ابلاغ و سایر مراجع جهت ابلاغ نباشند، برگ‌های اظهارنامه با پست سفارشی ارسال می‌شود و در این صورت اگر برگ‌های ارسال عینا اعاده نشد، قبض رسید پستی دلیل ابلاغ محسوب می‌شود.

وقتی که مخاطبان اظهارکننده متعدد باشند همانند موردی که خواندگان دعوا متعدد هستند باید اظهارنامه به تعداد آن‌ها به علاوه دو نسخه باشد.

  1. تسلیم وجه یا مال یا سند

به موجب ماده‌ی ۱۵۷ قانون آیین دادرسی مدنی، در صورتی که اظهارنامه مشعر (خبر دهنده) به تسلیم وجه یا مال یا سندی از طرف اظهارکننده باشد، آن وجه یا مال یا سند باید در موقع تسلیم اظهارنامه به مرجع ابلاغ (دفتر دادگاه یا اداره ثبت اسناد) تحت نظر و حفاظت همان مرجع قرار گیرد؛ مگر آنكه طرفین هنگام تعهد محل و ترتیب دیگری را تعیین كرده باشند.

پاسخ به اظهارنامه

ممکن است شما مخاطب یک اظهارنامه قرار بگیرید و برای‌تان سوال باشد آیا حتما باید به اظهارنامه پاسخ داد؟ ارسال اظهارنامه و دریافت پاسخ آن از امور مربوط به دفتر دادگاه است، دادگاه در آن دخالتی ندارد و در مقاسه با دادخواست باید گفت که اظهارنامه آثار دادخواست را نسبت به دادگاه ندارد و موجب اشتغال دادگاه نمی‌شود؛ بنابراین، چون بین اظهارکننده و مخاطب رابطه‌ی حقوقی دادرسی ایجاد نشده، مخاطب مکلف نیست به آن پاسخ دهد. در حقیقت، صرف سکوت در برابر اظهارنامه علی‌القاعده، حقی برای اظهارکننده ایجاد نمی‌کند و چنانچه اظهارکننده در صدد احقاق حقوق ادعایی برآید، باید نسبت به تقدیم دادخواست اقدام کند؛ اگر چه در مواردی سکوت مخاطب در برابر اظهارنامه ممکن است تحت شرایطی، اگر با شواهد و قرائن دیگری همراه باشد، در اثبات ادعای خواهان موثر واقع شود؛ بنابراین، باید گفت جز در مواردی که قانون پاسخ به اظهارنامه را ضروری می‌داند پاسخ به آن صلاح است البته احتیاط حکم می‌کند برای جلوگیری از برخی عواقب احتمالی ناخوشایند پس از خواندن دقیق اظهارنامه و آگاهی از مفاد آن در ستون پاسخ بنویسیم «تکذیب می‌شود»

اگر با وجود این توصیه، در موردی مایل به دادن پاسخ باشیم باید به یکی از دو راه زیر عمل کنیم:

*در حضور مامور ابلاغ، در ستون جواب، مطالب خود را ننویسیم، زیرا معمولا مامور ابلاغ نمی‌تواند مدت زیادی معطل شود تا ما پاسخ خود را بنویسیم و در این شرایط پاسخی که می‌نویسیم دقیق و حساب شده نیست و ممکن است مطالبی را بنویسیم که به ضررمان باشد. بنابراین بهتر است طی اظهارنامه‌ی دیگری جواب اظهارنامه ابلاغ شده را بدهیم. در این حالت در قسمت موضوع اظهارنامه خواهیم نوشت: «پاسخ اظهارنامه‌ی شماره‌ی ….. مورخ ……».

*گاهی مسائلی که پیش می‌آید چنان فوریت دارند که حتی ارسال اظهارنامه، از نظر فوریت موضوع، وافی به مقصود نیست. در این گونه موارد می‌توانیم مطلب خود را از طریق پست تصویری به طرف ابراز و اظهار کنیم و نسخه‌‌‏ای از برگ ارسالی را هم خودمان داشته باشیم تا بعدها بتوانیم به آن‌ها استناد کنیم؛ یعنی، شرحی را که نوشته‌‏ایم به وسیله‌ی پست تصویری برای طرف می‌‏فرستیم و در عین حال از اداره‌ی پست می‌خواهیم نسخه‌‏ای از آن را هم به خود ما بدهد. استفاده از پست تصویری در تمام مواردی که مقام یا مقاماتی از انجام وظایف قانونی خود امتناع می‌‏کنند و در عین حال حاضر نیستند نامه یا لایحه یا شکایت شما را بپذیرند و دستور ثبت آن را بدهند می‌‏تواند مفید باشد، چون به این ترتیب مقام مورد بحث نمی‏تواند ادعا کند که ما به او چیزی نگفته یا ننوشته‌‏ایم یا مراجعه‏ ای به او نداشته‌‏ایم. البته فراموش نشود که پست تصویری جای اظهارنامه را نمی‌گیرد و حالت ابلاغ رسمی را ندارد؛ بنابراین، در هر مورد که از این وسیله استفاده می‌کنیم بهتر است به طور هم‌زمان اظهارنامه را هم بفرستیم.