روایتی رازآلودتر از مستند «باد صبا» درباره‌ی ایران

روایتی رازآلودتر از مستند «باد صبا» درباره‌ی ایران

تیزر را که می‌بینم با تصاویر بسیار بکر و رازآلودی از سرزمین‌های خطه‌ی شمال ایران مواجه می‌شوم. رازآلودی فیلم جذبم می‌کنم. تصاویر هوایی گرفته شده و پهپادها، نیک توانسته‌اند حق فیلم را ادا کنند. به ناگاه یاد «باد صبا» اثر جاودان «آلبرت لاموریس» از ایران می‌افتم و گپ‌وگفت‌مان با «بهروز سبط رسول»؛ فیلم‌ساز صاحب سبک آغاز می‌شود… سبط رسول، سینما را بلد است و بیش از ۲۴ افتخار از جشنواره‌های مختلف جهانی از ایران گرفته تا آمریکا را در کارنامه دارد. همیشه فیلم بلند می‌سازد؛ اما اگر نشود، سراغ فیلم کوتاه می‌رود و جرقه‌های ناگهانی سوژه‌های مستند را هم در خیال خود پرورش داده و در دنیای واقع، خلق می‌‌کند. فیلم «هویت» او جوایز متعددی کسب کرده و «منتخب جشنواره‌ی فیلم کالیفرنیای آمریکا ۲۰۱۷  (CIFF)؛ منتخب جشنواره‌ی فیلم حقوق بشر انگلستان ۲۰۱۷ و منتخب جشنواره‌ی فیلم سانفرانسیسکو ۲۰۱۸ (WFF) بوده است. درباره‌ی تازه‌ترین پروژه مستندش می‌گوید: مستند «کهن‌ترین سرزمین» روایت دیگرگونه‌ای از سرزمین کهن‌سال‌مان «ایران» است. مستندی که به دل اقلیم‌ها و اقوام کهن ایران‌زمین می‎‌رود و از دریچه‌ی نگاه فیلم‌ساز درون‌گرای خود، غم‌ها و شادی‌های مردمان این سرزمین را روایت می‌کند. «بهروز سبط رسول» فیلم‌ساز و کارگردان این مستند، درباره‌ی وجه تمایز این مستند با آثار پیشینی که سعی کردند روایتگر عریانی از تاریخ و فرهنگ ایران باشند، می‌گوید: «کهن‌ترین سرزمین در فرم و درون‌مایه، متفاوت است و مستندهای پژوهشی تازه‌ای را از ایران رو می‌کند. جزئیاتی که تاکنون اعلام نشده یا مسکوت مانده و جدی گرفته نشده است. این مستند می‌کوشد با ارائه‌ی عناصر تصویری و پژوهشی یک خبر بسیار مهم درباره‌ی قدمت ایران کهن‌سال را ارائه کند». به باور کارگردان، در این مستند از دریچه‌ی دید فیلم‌سازی که در پی کشف جهان پیرامون و فلسفه وجودی خود در این جهان است با کهن‌ترین سرزمین‌ها و آداب و سنت‌ها و اماکن کهن و نماد آن مناطق روبه‌رو خواهیم شد. گفت‌وگوی ما را در ادامه می‌خوانید:

 

* تیزر «کهن‌ترین سرزمین» را دیدم و به ناگاه یاد فیلم جاودان «باد صبا» (Wind Lovers) از آلبرت لاموریس افتادم. وجه تمایز این مستند با «باد صبا» در چیست؟

از نظر ساختاری فلسفی، این مستند با درون مایه متفاوت ایران را روایت می‌کند. یافتن پاسخی برای این سوال که در این دنیا چه می‌کنم؟ آمد و رفت انسان‌ها در طول هزاران سال مرا به اندیشه وا می‌دارد. آیا تنوع فرهنگ‌ها و سنت‌ و آداب قوم‌های مختلف نشان از تفاوت عالم‌های درونی آن‌هاست؟ نقش مرگ و زندگی و تظاهرات آن در زندگی اقوام. نقش عواطف و عشق در اقوام. تاثیر نیاز به نیروهای ماورائی در زندگی اقوام. نقش افسانه‌ها در زندگی اقوام. چگونگی ابراز شادی و غم در رفتار اقوام در زندگی‌های پیشین و کنونی و… از مهم‌ترین دغدغه‌هایی است که برای یافتن پاسخ‌شان هستم. تفاوت دیگر این مستند با «باد صبا» در فرم ساختن است. کشف و شهود مستقیم فیلم‌ساز با تاثیر از برداشت‌های درونی از، نوع فرمی شاعرانه و موهوم را به همراه دارد. نوع حرکت دوربین کاملا با دنیای درونی او سازگار است و مخاطب را با تلفیق موسیقی و صداگذاری می‌تواند به کشف جهانی جدید ترغیب کند.

 

* فقط به فرهنگ و آیین اقوام پرداخته می‌شود؟

به طور کلی آشنایی با سرزمین‌های کهن و معرفی آن به عنوان کهن‌ترین تمدن‌ها به عنوان یک دارایی و ارزش، جزو مهم‌ترین اولویت من در ساخت این مستند است. همچنین تلاش کردیم گونه‌های جانوری خاص هر اقلیم را به خوبی نمایش دهیم. نشان دادن گونه‌های جانوری خاص هر منطقه که برای مخاطبان جذاب باشد. درباره راه‌های جلوگیری از انقراض گونه‌ها هم این فیلم حرف‌های زیادی دارد.

 

* درباره‌ی نمادهای هر منطقه هم بخش‌های ویژه‌ای دارید؟

بله. معرﻓﯽ ﻧﻤﺎد ﺧﺎص ﻫﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ، جزو آیتم‌های اصلی و مهم این مستند است. چرا که ﻫﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ از ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﮐﻬﻦ ما داراي ﻧﻤﺎدي اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاي آن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺪ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺷﻮد. همچنین معرﻓﯽ زﺑﺎن و ﮔﻮﯾﺶ ﻣﻨﺎﻃﻖ هم در این مستند مورد توجه قرار گرفته است. رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ زﺑﺎن و ﮔﻮﯾش‌های ﻣﻨﺎﻃﻖ و معرفی موسیقی مقامی و رقص‌های محلی هر منطقه از دیگر موارد جذاب این مستند است.

* تعداد قسمت‌ها و زمان‌بندی مستند چگونه است؟

مستند کهن‌ترین سرزمین در ۳۰ قسمت ۴۵ دقیقه‌ای که در مجموع ۱۳۵۰ دقیقه است، کلید خورده است و استان‌های مازندران، گیلان، خراسان، آذربایجان، همدان، لرستان، کردستان، تهران، البرز، اصفهان، فارس، زنجان، یزد و خوزستان را پوشش خواهد داد. ﻫﺮ اﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. داﺳﺘﺎن ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻧﻘﺎط ﺑﺮﺟسته‌ی آن ﻣﻨﺎﻃﻖ است ﮐﻪ در راﺳﺘﺎي ﻣﺘﻦ ﮐﻬﻦ‌ﺗﺮﯾﻦ ﺳﺮزﻣﯿﻦ خواهند بود.

* یعنی هر قسمت خط داستانی مختص خود را دارد یا شالوده‌ی هر قسمت بر مبنای دورنمای کلی فیلم‌نامه است؟

بله. هر یک از مناطق دارای یک موضوع برجسته است که داستان در پی کشف آن پیش می‌رود و در پی کشف آن، با موضوعات مطروحه کهن‌ترین سرزمین روبه‌رو خواهیم شد. برای مثال در ﯾﮏ ﻣﻨﻄﻘﻪ، اﻓﺴﺎﻧﻪاي ﻗﺪﯾﻤﯽ ﯾﺎ ﻣﮑﺎﻧﯽ ﻣﺮﻣﻮز وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺟﺬاب اﺳﺖ و داﺳﺘﺎن در ﭘﯽ ﮐﺸﻒ آن رو ﺑﻪ ﺟﻠﻮ ﭘﯿﺶ ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ. اﯾﻦ ﻣﺴﺘﻨﺪ داﺳﺘﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎیی ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﭼﺎﻟﺶﺑﺮاﻧﮕﯿﺰ ﺑﺎﺷﺪ. ﻣﺨﺎطبان ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺑﻌﺪ از قسمت‌های اوﻟﯿﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺘﻨﺪ ارﺗﺒﺎط ﺑﺮﻗﺮار ﮐﺮده و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن و مسوولان ﮔﺮدﺷﮕﺮي، ﺻﻨﺎﯾﻊ دﺳﺘﯽ و دﯾﮕﺮ ارﮔﺎن‌های دوﻟﺘﯽ و ﻣﺮدﻣﯽ وارد ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ. اﯾﻦ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ اﯾﻨﮑﻪ از «ﺗﺮﯾﻦ» ﻫﺎي ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺻﺤﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن ﺧﻮاﻫﺪ آورد، با آثاری که پیش از این ساخته شده، کاملا متمایز است و ضمن اینکه، مستند افشاکننده‌ی خبری خواهد بود که طی سال‌ها پژوهش به آن رسیدیم و روایت دیگری از سرزمین کهن ایران است.

* چند قسمت ساختید؟

ضبط قسمت اول در شرق مازندران با عنوان دریای خاکی به پایان رسیده است.

* چه شد به فکر ساخت این مستند افتادید؟

وقتی تصویر اسکلت جمجمه خود را در عکس‌های رادیولوژی می‌دیدم به این مطلب اندیشیدم که از من چه باقی خواهد ماند؟ آیا من همین یک مشت گوشت و استخوان هستم؟ اندیشیدم که باستان‌شناسان وقتی بقایای تاریخی و اسکلت‌های انسان‌ها را کشف می‌کنند چه احساسی دارند؟ به جست‌وجو پرداختیم تا درباره کهن‌ترین بناهای تاریخی فیلم بسازم و به عنوان یک فیلمساز با احساس خود مواجه شدم. ابتدا به مازندران رفتم؛ به قبرستان «گوهر تپه» (Gohar Hill) قبرستانی ۷ هزار ساله در شهر بهشهر. در زیر خاک همان منطقه، شهری کهن با وسعتی بسیار پنهان شده که هنوز در آن حفاری صورت نگرفته است. بعد به غار «هوتو (Hotu Cave) و «غار کمربند» (Belt Cave) رفتم. غاری که متعلق به دوران پارینه سنگی یا پالئولیتیک (Paleolithic) است. این دوران قدیمی‌ترین دوران ماقبل تاریخ انسان به شمار می‌آید. به غاری که دانشمندان در پایین‌ترین نقطه آن، به سنگ‌ریزه‌هایی از عصر یخبندان (با قدمتی حدود ۷۵ هزار) سال رسیدند. در همین قسمت انتهایی بود که تکه‌های استخوان‌های انسان «هوتو» پیدا شد. به مکان‌های دیگر رفتم که تاریخ را برایم زنده می‌کرد. تاریخی بیش از ۵۰ هزار سال قدمت. اما من به دنبال کشف حقیقت‌های پنهان انسان بودم و نه فقط دیدن آثار باستانی. این گونه بود که مستند «کهن‌ترین سرزمین» آغاز شد.