چگونه استعدادهای کودکان‌مان را شناسایی کنیم؟

چگونه استعدادهای کودکان‌مان را شناسایی کنیم؟

قبل از پرداختن به بحث استعدادیابی چند نکته‌ی مهم وجود دارد:

اول اینکه برای کشف استعداد ابتدا باید به این رسیده باشیم که انسان‌ها باهم متفاوتند. در ساختارهای جبرمدار چندان به استعداد اهمیت داده نمی‌شود چرا که همه را یکسان می‌بیند، نه متفاوت (همه باید دکتر یا مهندس شوند).

دوم اینکه قبل از کشف استعداد، مسیر رشد روانی کودک باید هموار شده باشد؛ یعنی والدین آموزش لازم در خصوص تربیت کودک را دیده باشند.

سوم استعدادیابی با علاقه متفاوت است؛ تست‌های استعدادیابی اغلب علاقه‌سنجی می‌کنند نه استعدادیابی.

چهارم اینکه بدانیم در استعداد علاوه بر علاقه، فیزیک فرد و شخصیت روانی او نیز دخیل است؛ مثلا علاقه به فوتبال به همراه فیزیک عضلانی با شخصیتی که توان رویارویی با تمرین‌ها و مسابقات فوتبال را داشته باشد.

پنجم اینکه بعد از همه این‌ها سیستم آموزش به همراه پرورش دست در دست هم می‌دهند تا آن استعداد شکوفا شود و یکی از این دو به تنهایی قادر به شکوفایی استعداد نیستند.

ولی بهتر است قبل از استعداد‌یابی به دو نکته‌ی فلسفه تفاوت و هموارکردن مسیر رشد بیشتر توجه شود؛ چرا که انسانی که به لحاظ روانی رشد کافی داشته باشد، می‌پذیرد که متفاوت است و در صدد معنی بخشیدن به این تفاوت خود است. قرار گرفتن در این جایگاه است که او را به سمت استعدادهایش سوق خواهد داد.

دکتر حسام فیروزی

روان‌درمانگر حوزه کودک، نوجوان و خانواده

اسباب‌بازی‌ها، آینده‌ی کودک‌تان را می‌سازند

بازی یکی از نیازهای پایه‌ای کودک و مهم‌ترین و اساسی‌ترین فعالیت او به شمار می‌رود که در عین سرگرم کردن کودک کارکردهای مهم دیگری را داراست و هر یک از این کارکردها به جنبه‌ای از زندگی کودک مربوط می‌شوند که او را برای ورود به زندگی بزرگسالی آماده می‌سازند. از این لحاظ شرایط بازی، آزادی کودک در بازی، اسباب‌بازی‌های مورد استفاده کودک و مدت زمانی که به بازی با کودک اختصاص داده می‌شود اهمیت زیادی دارد.

متخصصان علوم رفتاری معتقدند اسباب‌بازی باید باعث فکر کردن و رشد تخیل کودک شود یا او را با مفاهیم مختلف مثل رنگ‌ها شکل‌ها و… آشنا سازد. از طرف دیگر متناسب با سن او باشد. اگر اسباب‌بازی برای کودک سخت باشد او را خسته می‌کند و اعتماد به نفس او را کم می‌کند. از سوی دیگر اگر خیلی ساده هم باشد کودک را به فکر کردن وادار نمی‌کند.

درباره‌ی اسباب‌بازی مناسب سنین مختلف کودکان باید گفت اسباب‌بازی مناسب، اسباب‌بازی‌ است که خود کودک بازی کند نه این‌که اسباب‌بازی، بازی کند و کودک تماشا کند. از این منظر تمام اسباب‌بازی‌های باطری دار زیر سوال می‌روند. اسباب‌بازی‌هایی وجود دارد که شکل و اندازه‌ای خاص ندارند و کودک می‌تواند به ذوق و سلیقه خود آن‌ها را تغییر دهد و به رشد خلاقیت کودک کمک می‌کند.

بازی و اسباب‌بازی برای کودکان بسیار مهم است. به طوری کودکان بیشترین ساعات بیداری خود را به بازی و فعالیت می‌پردازند. کودکان زمان بازی را بسیار دوست داشته و این زمان را بر هر چیز دیگری مقدم می‌دارند. انتخاب اسباب‌بازی مناسب برای کودکان در هر سنی بسیار حائز اهمیت است. به طوری که بهترین و مناسب‌ترین اسباب‌بازی برای کودکان به ویژه در سنین پیش دبستانی، اسباب‌بازی‌های آموزشی است؛ چرا که این گروه از اسباب‌بازی‌ها موجب پرورش تفکر، تخیل، سرگرمی، لذت و مهم‌تر از همه یادگیری در کودک می‌گردد و او را با مفاهیم و دنیای پیرامون آشنا می‌سازد.

همچنین اسباب‌بازی باید از ایمنی و کیفیت لازم برخوردار باشد. به اعتقاد انجمن جهانی تعلیم و تربیت دوران کودکی (ACEI)، اگر اسباب‌بازی‌های کودکان به دقت انتخاب شود، موجب ارتقای کیفیت بازی و رشد کودک می‌گردند. همچنین انواع و اقسام لگوها، انواع و اقسام ساختمان سازی‌های چوبی، انواع و اقسام دومینوها، انواع مهره‌ها، انواع عروسک‌های معمولی، انواع عروسک‌های نمایشی (پاپت)، انواع کارهای مربوط به رنگ آمیزی، طراحی، نقاشی وکلاژ، بازی با وسایل اضافی و دور ریختنی، بازی پخت و پز، بازی با آب و وسایل مربوطه، ماسه بازی همراه وسایل مربوطه، خمیر بازی و گل بازی، وسایل نجاری و شکل دادن به چوب، انواع پازل‌ها می‌تواند از اسباب‌بازی‌های مناسب کودکان باشد.

خواسته‌ها و تمایلات کودکان به لحاظ فیزیولوژی و روانشناسی در سنین مختلف فرق می‌کند. اسباب‌بازی باید همواره مناسب سن، مطابق علایق و درخور توانایی‌های ذهنی و رشدی کودک باشد. نه آنقدر سخت و پیچیده باشد که کودک عاجز از بازی با آن شود و نه آنقدر ساده و آسان باشد که علاقه کودک را از بین برده و در او ایجاد خستگی کند. همچنین به لحاظ فیزیکی به گونه‌ای ساخته شده باشد که به راحتی در دستان کودک قراربگیرد.

اسباب‌بازی‌هایی که به طور کامل ساخته شده و کودک کار کمتری روی آن‌ها انجام می‌دهد (مثل اسباب‌بازی‌های کوکی)، قوای فکری کودک را بلااستفاده می‌گذارد و او را تبدیل به موجودی تماشاگر، منفعل و ناظر ساخته‌های دیگران می‌کند و کودک را که میل به کاوشگری و کنجکاوی دارد و سعی می‌کند اسباب‌بازی را قطعه قطعه کند تا میل درونی‌اش را ارضا کند، دلسرد می‌کند. در حالی که گل رس، شن و خمیربازی که با آن‌ها دست به آفرینش، خلاقیت و نوآوری می‌زند، می‌تواند چیزهای گوناگونی بسازد، هر طور که دلش می‌خواهد به آن‌ها شکل بدهد، خراب کند و دوباره بسازد، کودک را به سوی خلاقیت و نوآوری سوق می‌دهد.

اسباب‌بازی‌های آموزشی، نقش بسزایی در رشد کودکان پیش دبستانی ایفا می‌کند. این‌ها موجب بالا رفتن هوش، مهارت‌های اجتماعی و همچنین رفتارهای احساسی کودکان می‌گردد. اسباب‌بازی‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند تا دید وسیع‌تری در گروه‌های سنی مختلف ایجاد کنند.

رشد کودک با نوع بازی و اسباب‌بازی او بسیار مرتبط است.از سه تا چهار ماهگی کودک ابتدا با دست‌های خود سپس با پاهای خود بازی می‌کند و از حدود چهار ماهگی این توانایی را پیدا می‌کند که با اسباب‌بازی‌های ساده بازی کند. این اسباب‌بازی‌ها باید از نظر رنگ و صدا مورد توجه قرار بگیرند، زیرا که کودک به رنگ و صدا اهمیت خاصی می‌دهد.

اسباب‌بازی باید به گونه‌ای باشد که کودک را تماما درگیر کرده و به او فرصت یادگیری بدهد. یک اسباب‌بازی در یک زمان بیشتر نباید در اختیار کودک شیرخوار قرار گیرد، زیرا تعداد زیاد اسباب‌بازی او را به نوعی با سردرکمی مواجه می‌کند و می‌تواند عجله و شتاب یا گاهی خشم را در او ایجاد کند. بهتر است این نکته را به یاد داشته باشیم که هر گاه حوصله‌ی کودک از یک اسباب‌بازی سر رفت اسباب‌بازی دیگری را به او بدهید.

کودک از یک سالگی که راه می‌افتد مهم‌ترین بازی او کشف جهان اطراف است و علاقه‌ی ویژه‌ای به وسایل خانه پیدا می‌کند، بنابراین باید وسایل خانه را در اختیار او گذاشت و فقط مراقب بود وسیله‌ای در اختیارش گذاشته نشود که برای او خطری داشته باشد. همچنین والدین این مهم را به خاطر داشته باشند که بازی با وسایل عمومی (پارک، حمام، خرید، مهمانی) از یک سالگی از دسته فعالیت‌هایی است که برای کودکان نوعی بازی به حساب می‌آید.

بسیاری از ما والدین برای جبران کودکی خود شروع به خریدن اسباب‌بازی‌های جور وا جور می‌کنیم و آنقدر اسباب‌بازی در اختیار کودک می‌گذاریم که او نه تنها گیج می‌شود، بلکه از هیچکدام لذت نمی‌برد. این کار باعث می‌شود شما اسباب‌بازی بیشتری برای او بخرید و این سیکل ادامه می‌یابد. پس از مدتی متوجه می‌شوید کودک شما از هیچ چیز لذت نمی‌برد. این مساله باعث می‌شود کودک در دوران نوجوانی برای لذت بردن به کارهای خطرناک روی آورده یا از داروهای محرک برای ایجاد لذت استفاده کند.

قانون اسباب‌بازی این است که نباید بیش از ۱۰ اسباب‌بازی در اختیار کودک باشد و هر از گاهی این ۱۰ تا را با ۱۰ تای دیگر عوض کنید تا اسباب‌بازی‌ها همیشه برای او تازگی داشته باشند.

در خرید اسباب‌بازی باید اصول خاصی را رعایت کرد؛ بنابراین مهم‌ترین فاکتور برای خرید اسباب‌بازی این است که کودک بتواند بر آن مسلط شود. همچنین هرچه اسباب‌بازی واقعی‌تر باشد برای او بهتر است. مساله دیگر اینکه وسایلی که کودک می‌تواند با آن‌ها از شما تقلید کند و نقش‌های مختلف را ایفا کند.

هر چه اسباب‌بازی ساده‌تر باشد خلاقیت کودک را بیشتر می‌کند؛ بنابراین سعی کنید بیشتر از وسایل دور ریز خانه استفاده کنید. این نکته که در خرید اسباب‌بازی از مارک‌های معروف استفاده کنیدحائز اهمیت است، زیرا میزان سرب آن‌ها کنترل شده است ؛ اما اسباب‌بازی گران قیمت نباشد.

عدم شناخت مراحل رشدی کودک موجب می‌شود پدر و مادر نیازهای مربوط به دوره‌های کودک خود را نشناسند و ندانند چه بازیی یا اسباب‌بازیی برای سنین مختلف کودک مناسب است. بنابراین انتخاب ناصحیح اسباب‌بازی می‌تواند به اعتماد به نفس کودکان صدمه وارد کند، به عنوان مثال کودک از یک سالگی به بعد دوست دارد هر اسباب‌بازیی را که به او می‌دهید به اجزاء تشکیل دهنده‌ی آن تبدیل کند. حال اگر والدین ناآگاه برای کودک خود در این سنین اسباب‌بازی سفت و سختی را خریداری می‌کنند در نهایت کودک هر چه تلاش می‌کند نمی‌تواند آن را قطعه قطعه کند و از این‌جا احساس ناتوانی است که اعتماد به نفس کودک را کاهش می‌دهد.

کودک یک ساله به دلیل نداشتن حس تخیل نمی‌تواند با اسباب‌بازی بازی کند. او تنها با ابزار حس و هوشی که در اختیار دارد می‌تواند از شما تقلید کرده و صرفا با وسایل واقعی بازی کند. این در حالی است که از سه سالگی به بعد که تخیل در او شکل می‌گیرد او قادر خواهد بود با اسباب‌بازی غیر واقعی بازی کرده و با تخیل خود بپندارد که آن شی‌ء واقعی است و با اوج گیری تخیل در کودک می‌تواند یک شی‌ء را به انواع و اقسام وسایل تبدیل کند و از آن لذت ببرد (به عنوان چوب دستی که می‌تواند به ماشین، هواپیما و… تبدیل شود.)

تا سه سالگی کودک آمادگی این را پیدا می‌کند که در بازی وسایل را خراب نکند و بازی تخریبی جنبه‌ی سازندگی پیدا خواهد کرد. تا قبل از سه سالگی باید وسایلی برای کودک تهیه کرد که بتواند آن‌ها را تکه تکه کند.

بنابراین والدین باید به این نکته توجه کنند که اسباب‌بازی برای خراب کردن است، زمانی خراب کردن اسباب‌بازی نشانه یک مشکل است که همان روز اول خرید یا فردای آن روز و قبل از اینکه خوب با آن بازی کند آن را خراب می‌کند.

معمولا بچه‌ها با اسباب‌بازی جدید خوب بازی می‌کنند و زمانی که حسی نسبت به آن ندارند و یا چیز جدیدی از آن نمی‌گیرند دوست دارند آن را به اجزای تشکیل دهنده آن تقسیم کنند و این برای حس کنجکاوی و رشد خلاقیت کودک مفید است. بنابراین به والدین توصیه می‌کنیم سعی کنید اسباب‌بازی گران قیمتی برای کودک نخرید. چرا که با خراب کردن آن ممکن است او را سرزنش کنید.

کودکی که قبل از بازی کردن با اسباب‌بازی آن را خراب می‌کند احتمالا این حرکت نشانه‌ای از مخالفت با پدر و مادر است. برای رفع این مشکل در صورت خراب کردن اسباب‌بازی واکنشی نشان ندهید و زمانی که او تقاضای اسباب‌بازی جدید کرد بگویید من برای تو اسباب‌بازی نمی‌خرم چون آن‌ها را خراب می‌کنی، اگر خواستی اسباب‌بازی بخرم باید اسباب‌بازی قبلی را به من نشان دهی و در صورتی که آن را خراب نکرده بودی برای تو یک اسباب‌بازی جدید خواهم خرید. عصبانی نشوید و قاطعانه سر حرف خودتان بمانید. در ضمن بدون احساس نیاز و آوردن امتیاز لازم برای کودک اسباب‌بازی نخرید.

اگر اسباب‌بازی به واقعیت نزدیک باشد کودک از راه بازی با زندگی آشنا می‌شود. مثلا قیچی برای بریدن، سوزن برای دوختن، خمیر بازی برای شکل دادن اجسام واقعی و تخیلی و ورزیدگی دست و انگشتان، انواع مدادها و وسایل رنگ‌آمیزی برای شناخت رنگ‌ها، انواع پازل‌ها، لگوها و وسایل پیچ و مهره‌ای که به هماهنگی بین حرکات چشم و حرکات ظریف دست کمک کند. اسباب‌بازی‌هایی که کودک روی آن‌ها کار کند، با دست آن‌ها را بپیچاند، بچرخاند، خم کند، ببرد (قطع کند)، رنگ‌آمیزی کند یا علامت بگذارد، اسباب‌بازی‌هایی که به طرق مختلف بتوان از آن استفاده کرد، بتوان به شکل‌های گوناگون در آورد، آن‌ها را بست و محکم کرد و توسط آن‌ها اشکال مختلف ساخت. بنابراین هر چه اسباب‌بازی حواس بیشتری از کودک را به کار گیرد و تصورات و تخیلات کودک را گسترش بخشد و میل کنجکاوی و اکتشاف را در او پرورش دهد، هم لذت بیشتری در کودک ایجاد می‌کند هم اسباب‌بازی مناسب‌تری است.