تعزیه، نماد تفکر شیعه

تعزیه، نماد تفکر شیعه

تعزیه، نماد تفکر شیعی

تعزیه، نماد تفکر شیعی ۱۰ شهریور ۱۳۹۸

ایرانیان همواره در هر صنف و کسوتی که بودند سعی و تلاش نموده اند که از آن طریق ارادت خود را به سید و سالار شهیدان ثابت نمایند و اهتمام داشته‌اند که یاد آور مظلومیت سیدالشهدا علیه السلام باشند ؛ این خلق و خوی ایرانیان علاوه بر ارادتی که از ناحیه ایرانیان است موید روایی هم دارد زیرا در کلام معصوم آمده است اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ بَکَى عَلَیْهِ أَوْ أَبْکَى أَوْ تَبَاکَى حَرَّمْتُ جَسَدَهُ عَلَى النَّارِ. (بدان هر کس بر او ( امام حسین ع ) بگرید یا کسی را بگریاند و یا حالت گریه به خود بگیرد بدنش بر اتش حرام است و این اشک ریختن یا گریاند را محدود به مصداق خاصی نکرده از رو هنرمندان ایرانی تا جایی که با مبانی فقهی مغایرت نداشته باشد فرصت غنیمت شمرده و به وسیله هنر خود سعی کرده‌اند خود را در این غم و اندوه شریک کنند به اجرای نمایشی به عنوان تعزیه بپردازند. تقریبا برای همه ما نام تعزیه و دهه اول محرم باهم گره خورده است، یکی علت است و دیگری معلول، هرجور حساب کنیم باید با هم بیایند و غیر از این انتظار نداریم.

تعزیه فریاد هنر بر مظلومیت سید الشهداء (ع)

تعزیه در لغت به معنی سوگواری [تعزیت ]، برپای داشتن یادبود عزیزان از دست رفته و… است؛ ولی در اصطلاح گونه‌اى از نمایش مذهبى منظوم است که در آن هنر دست در دست هم داده تا، براى نشان دادن ارادت و اخلاص به اهل بیت پیامبر(ع)، طى مراسم خاصى بعضى از داستان‌هاى مربوط به واقعه کربلا را پیش چشم بینندگان بازآفرینى کنند. در خصوص پیدایش و پیشینه هنر تعزیه و نخستین تعزیه خوانی‌ها در ایران، نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی بسیار سخن گفته اند.برخی محققان، پیشینه تعزیه را به آیین‌هایی چون مصائب میترا، سوک سیاوش، و یادگار زریران باز می‌گردانند و برخی پدید آمدن آن را متأثر از عناصر اساطیری بین النهرین و آناتولی و مصر، و کسانی نیز مصائب مسیح و … مؤثر دانسته‌اند، اما به احتمال بسیار، تعزیه – فارغ از شباهت‌هایش با عزاداری‌های آیینی گذشته – صورت تکامل یافته‌تر و پیچیده‌ترِ سوگواری‌های ساده شیعیان سده‌های نخستین برای شهدای کربلا است. از سوگواری مسلمانان، به ویژه شیعیان، بر مصائب اهل بیت پس از واقعه کربلا و شکل گسترده‌تر و کامل‌تر و رسمی آن در دوره آل بویه گزارش‌هایی در دست است.

در مشهورترین فرض‌ها و نظریه‌ها درباره پیدایی تعزیه این چنین ذکر شده است که تعزیه شکل متحول و تکامل یافته مراسم وآیین‌های سوگواری مذهبی بوده که از قرن‌های اول و دوم در ایران یعنی دوره آل بویه رایج بوده است. اما از ابتدای دوره قاجاریه، تعزیه به دلیل حمایت شاهان و طبقه مرفه جدید بازرگان و سیاسی، دامنه‌دارتر شد و بعدها در نمایش‌خانه‌های موقت به نام تکیه یا حسینیه این نمایش‌ها اجرا می‌شد، به طوری که در نخستین مراحل تعزیه، بسیاری از نقالان مذهبی و غیرمذهبی به بازی در آن پرداختند. به تدریج کار ساخت تکیه در دوران قاجاریه رو به افزایش رفت به طوری که در سال ۱۲۴۸ هجری شمسی تکیه دولت با صرف ۱۵۰ هزار تومان در چهار طبقه و با گنجایش ۲۰ هزار نفر در ضلع جنوب غربی کاخ گلستان بنا شد و به تدریج تکیه ولی خان، سپهسالار و قورخانه درتهران و تکیه‌های وکیل در شیراز، تکیه معاون الملک در کرمانشاه و تکیه مجتهد در اردبیل ساخته شد.

تعزیه اما با وجود مقبولیت عام بین مردم در دوران پهلوی به دلیل حاکمیت دیدگاه‌های خاص فرهنگی و سیاسی رضا شاه ممنوع شد، اگرچه بعد از تبعید رضا خان، تعزیه دوباره فرصت حضور در مجامع عمومی را پیدا کرد، اما با ظهور رسانه‌های جدید مثل سینما و امکانات دیگر تفریحی تا حدودی از مخاطبان این مراسم آیینی کاسته شد، اگرچه همزمان با برگزاری مراسم جشن هنر شیراز، گروهی اقدام به بازآفرینی برخی اجراهای تعزیه در این مراسم کردند.

از دیدگاه اسلام، عزاداری و سوگواری اهل بیت(ع) محدود به شیوه‌ی خاصی نبوده و می‌تواند در قالب‌ها، و ابزاری که میان ملل و اقوام مرسوم بوده، محقق شود و به شیوه‌های گوناگون تجلی یابد، البته تا زمانی که به اصل پیام و محتوا لطمه نزند، بلکه به بهترین نحو پیام را در ذهن و جان مخاطب جای دهد. از این رو استفاده از شیوه‌های عزاداری که در صدر اسلام رایج نبوده اما آسیبی به محتوا نمی‌رساند،‌ نه تنها از نظر شرعی اشکال ندارد، بلکه مطلوب بوده و می‌تواند در حد خود، شعارهای عاشورا و اهل بیت(ع) را به گوش انسان معاصر رسانده و قلب او را به سمت باورها سوق دهد. حال اگر هنر تعزیه این هدف را برآورده نماید،‌ مطلوب و پسندیده است. از این رو هنرمندان باید با قالب‌های مشروع و مجاز که دارای حدود و چارچوب‌های خاصی است که به وسیله شرع و عقل تعیین می‌گردد آشنا باشند.

لذا اگر تعزیه‌ای با شیوه‌هایی اجرا شود که به نوعی موجب انحراف از فلسفه عزاداری و از دست دادن محتوا گردد، خارج از حدود عزاداریِ مشروع و معقول باشد به گونه‌ای باشد که عقلای جامعه، آن را نکوهش کنند، موجب وهن مذهب و آموزه‌های عاشورا بدانند دیگر نمی‌توان از این عمل تقرب الهی را داشت

پس تعزیه باید به گونه‌ای باشد که بتواند محتوای پیام‌های عاشورا را به مردم ابلاغ کند و باور انسان‌ها را نسبت به آنها تقویت نماید ولی اگر این ظاهر به صورتی درآید که نه تنها باطن و مغز را نشان ندهد بلکه باعث گردد موضوع خدشه دار شود، شکل و صورت مناسبی نخواهد داشت و مورد قبول نخواهد بود.

در نتیجه مثل دیگر سنت‌های مذهبی باید به هنگام اجرای تعزیه، موازین شرعی رعایت گردد و ارزش‌های معنوی آن پایمال نشود و چون سنتی دینی است باید مروّج و مبلّغ فضایل، مکارم و خصال نیکو باشد؛ و بر روی دین‌شناسی مردم و تقویت روحیه معنوی آنان تاثیر بگذارد. پس تعزیه در صورتی موجب خشنودی خدا و اولیای الهی است که در حدود بندگی پروردگار بوده و مشتمل بر دروغ، حرام و امور وهن انگیز نباشد.

هنر تعزیه از بدو ظهور در فتاوای مراجع عالمان شیعه نیز مورد توجه ویژه بوده است. اما به طور کلی از نظر علماء در صورتی که جهات شرعی در تعزیه خوانی رعایت گردد و تعزیه پیراسته از وهن و خرافات برگزار شود، اشکالی ندارد.

تعزیه از درون سوگواری‌های مذهبی برآمده و خود نیز جزئی از سوگواری به شمار می‌رفت. اما رفته رفته با پیمودن مسیر تکاملی، تنوع‌هایی نیز از نظر ترتیب، شکل، و مضمون در آن پدید آمد، چنانکه گاه از تعزیه‌هایی چون تعزیه انتقادی، اخلاقی، شادی‌آور و.. . نام می‌برند. روی هم رفته، انواع تعزیه را می‌توان در سه دسته کلی برشمرد: ۱) تعزیه دوره؛ ۲) تعزیه زنانه؛ ۳) تعزیه مضحک.

تعزیه‌خوانان را بر اساس نقشی که بر عهده داشتند، می‌توان به چهار دسته و هر دسته را را به گروه‌هایی تقسیم کرد:

اولياخوانان، مظلوم خوانان یا مؤالف خوانان یعنی تعزیه‌خوانانی که در نقش با شبیه پیامبر و امامان و اصحاب و یاران ایشان و پیامبران دیگر در می‌آمدند، مانند، شبیه‌های حضرت رسول، حضرت علی، امام حسین، حضرت زینب، حضرت عیسی و سلیمان پیغمبر و ……

اشقیا، اشقياخوانان یا مخالف خوانان، یعنی کسانی که شبیه دشمنان و مخالفان خاندان نبوت و امامان و پیغمبران دیگر می‌شدند، مانند ابن سعد، شمر، حرمله، ابن ملجم، و غیره.

اشخاص میانه حال، یعنی کسانی که در تعزیه‌ها نقشی غیر از موالف خوان و مخالف خوان داشتند، و یا به شبیه موجود‌های غیر مادی و ماورای طبیعی در می‌آمدند. بیشتر آنان با طرفدار امام بودند، مانند. حوریان، فرشتگان و ملانی و… یا سرانجام در سلک پیروان و طرفداران امام و گرایندگان به اسلام و تشیع در می‌آمدند.، مانند مسیحی، زرتشتی، یهودی و بت پرست و غیره. بعضی نیز از گروه بدهکاران و طرفداران اشقیا به شمار می‌آمدند، مانند برخی از غلامان و اجنه و ارواح.

تعزیه هم مانند بقیه هنر‌ها از اصطلاحات و واژه‌های خاص خودش برخوردار است که به عنوان نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

شبیه‌گردانی: نمایش تعزیه شبیه: بازیگر تعزیه مقتل‌نویس: نویسنده نسخه و متن نمایش تعزیه معین البکا: کارگردان تعزیه ناظم البکا: دستیار کارگردان تعزیه بانی: سرمایه‌گذار و تهیه‌کننده موافق خوان: بازیگری که در نقش پیغمبران و امامان و یارانشان و افراد مثبت بازی می‌کند مخالف خوان: بازیگری که در نقش دشمنان اسلام و افراد منفی بازی می‌کندتخت خوان: بازیگری که در نقش یزید بازی می‌کند بچه‌خوان: کسی که به جای کودکان می‌خواندزنانه خوان: بازیگری که در نقش زن بازی می‌کند زینب‌خوان: بازیگری که در نقش زینب بازی می‌کند.

بخش‌های مجلس:

رجزخوانی: هنگامی که اولیاء (خاندان پیامبر) و اشقیاء (مخالفان پیامبر) در مقابل هم از افتخارات و اصل و نسب خود حرف می‌زنند.

اشتلم‌خوانی یا پهلوان‌خوانی: هنگامی که اشقیاء با بیان غلوشده گفتگوهایشان را بیان می‌کنند در حالی که اولیاء در یک دستگاه موسیقی گفتگو را به آواز بیان می‌کنند که به آن تحریرکردن می‌گویند.

موالف‌خوان: شخصی که در نقش اولیاء بازی می‌کند.

دستگاه: هر تعزیه کامل را یک دستگاه یا مجلس گویند.

اگرچه هنر تعزیه، در طول زمان تغییراتی را به خود دیده‌است اما هنوز هم جزو اصیل‌ترین و پرسابقه‌ترین هنرهای ایرانی و اسلامی مردمان ایران است. تعزیه در سال ۲۰۱۰ در میراث فرهنگی و معنوی یونسکو ثبت شده است و با اینکه در نقاط دیگر جهان از جمله جزیره ترینیداد در دریای کارائیب تا جزایر اندونزی اجرا می‌شود، اما تعزیه از ایران برآمده است.