«مقام عیش میسر نمی‌شود بی‌رنج…. بلی به حکم بلا بسته‌اند عهد الست».

«مقام عیش میسر نمی‌شود بی‌رنج…. بلی به حکم بلا بسته‌اند عهد الست».

عالم ذر

۱۶شهریور ۱۳۹۸


همانطور که قبلا گفتیم: عهد الست یک موضوع عرفانی اسلامی است و یکی از جهان‌های آفرینش است که در قرآن و روایات به آن اشاره شده است. بنا بر عقیده اندیشمندان اسلامی، این عالم مربوط به دوران پیش از خلقت آدم و یا همزمان با خلقت اوست. در عالم ذر تمام انسان‌هایی که قرار بوده تا روز قیامت به دنیا بیایند، به صورت «ذرّه» و به تعبیر بعضی از روایات به شکل مورچه در آنجا ظاهر شدند.در عالم ذر، از همه «ذرات» پیمانی بر توحید و ربوبیت خدا و نبوت پیامبران از جمله پیامبر اسلام(ص) و ولایت اوصیا، از جمله ولایت امیرالمومنین(ع) گرفته شد و سپس آن افراد که به صورت ذره بوده از بین رفتند و یا به جایگاه اولی خود بازگشتند. دیدگاه‌های دیگری نیز در مورد این عالم از جمله توحید فطری، عالم ملکوت، تمثیل و مجاز ارائه شده است. لغت ذر در اصل به معنی «فرزندان کوچک و کم سن و سال» است، ولی غالبا به همه فرزندان گفته می‌شود، گاهی به معنی مفرد و گاهی به معنی جمع می‌آید اما در اصل معنی جمعی دارد.

محل گرفتن پیمان

در مورد محل گرفتن پیمان اختلاف نظر بین اندیشمندان وجود دارد. برخی موطن آن را در عالم ارواح و برخی عالم ملکوت می‌دانند عالَم مَلَکوت(عالم فرشتگان) عالم بدون اجسام با امکان تصور شکل و صورت است. این جهان، به‌عنوان یکی از عوالم چهارگانه، در مرتبه‌ای بالاتر از عالم ناسوت و پایین‌تر از عوالم جبروت و لاهوت قرار دارد. حکمای مسلمان مرگ را نقطه اتصال به ملکوت معرفی کرده و جایگاه انسان پس از مرگ را در این جهان دانسته‌اند هرچند برخی از علما این جهان را جایگاه ندیدنی‌هایی می‌دانند که جز پیامبران و معصومان، کسی قادر به دیدن آن نیست و حتی درک این عالم از شروط معصوم قلمداد شده است، برخی نیز موطن آن را در دنیا می‌دانند یکی دیگر از موارد اختلاف در تفسیر این آیه و عالم ذر، اختلاف در مورد محتوای پیمان است. مواردی که به عنوان محتوای پیمان ذکر شده عبارتند از: دین حنیف و فطرت، ربوبیت پروردگار: ألَسْتُ بِرَبِّکُمْ توحید: أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا، ربوبیت خدا، رسالت پیامبر(ص) و ولایت اهل بیت(ع)، میثاق پیامبران اولوالعزم برای یاری کردن حضرت مهدی(ع).

بنابر تفاسیر دو علما دو هدف برای گرفتن این پیمان وجود دارد الف: اتمام حجت خدا بر بندگان تا در رستاخیز نگویند: ما از موضوع (شناخت خدا) بی‌خبر بودیم و لذا کافر شدیم؛أَنْ تَقُولُوا یوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلینَ؛ب: اتمام حجت بر انسانها تا در رستاخیز نگویند: پدران ما بت پرست بودند و ما هم فرزندان همان پدران هستیم و چاره‌ای جز تبعیت از آنها نداشتیم :أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیةً مِنْ بَعْدِهِمْ

در مورد مخاطب این خطاب الهی هم (اَلَستُ بِرَبِّکُم) بین اندیشمندان اسلامی اختلاف نظر وجود دارد: برخی مخاطب این پیمان را ملائک و برخی انسان‌ها و همه موجودات را مخاطب عالم ذر می‌دانند. فرشته یا مَلَک: موجوداتی نامرئی وفراطبیعی، که مأمور اجرای اوامر خدا در دنیا و آخرت‌اند. فرشتگان دسته‌ها و وظایف مختلفی دارند مهم‌ترین فرشتگان، جبرائیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل هستند. به هنگام نفخ صور، ملائکه نیز خواهند مُرد و در قیامت مجددا زنده می‌شوند. همه انسان‌ها: بر اساس روایات اهل بیت(ع) در عالم ذرّ، ولایت اولیای الهی به خلایق عرضه شده و همه بندگان نسبت به ولایت ایشان معرفت دارند.

اشاره قرآن كريم به عالم ذّر

و به یاد آور هنگامی که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذریه آن‌ها را بر گرفت و ایشان را بر خود گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری، (و فرشته‌ها نیز گفتند ما هم) گواهی می‌دهیم که مبادا روز قیامت بگویید ما از این (پیمان) غافل بودیم یا بگویید پدران ما پیش از ما مشرک شدند و ما هم از آن‌ها بودیم (که به ناچار از آنان پیروی کردیم) آیا ما را به خاطر آنچه اهل باطل انجام دادند به هلاکت می‌رسانی و این چنین آیات را شرح می‌دهیم شاید به سوی حق بازگرداند) سوره تغابن، آیه ۲- سوره یونس، آیه۷۴ – سوره نجم، آیه۵۶- سوره انعام، آیه۱۱۰و….)

الصّادق (علیه السلام)- حَبِیبٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ مَا تَقُولُ فِی الْأَرْوَاحِ أَنَّهَا جُنُودٌ مُجَنَّدَهًٌْ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ وَ مَا تَنَاکَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ قَالَ فَقُلْتُ إِنَّا نَقُولُ ذَلِکَ قَالَ فَإِنَّهُ کَذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَخَذَ مِنَ الْعِبَادِ مِیثَاقَهُمْ وَ هُمْ أَظِلَّهًُْ قَبْلَ الْمِیلَادِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ إِلَی آخِرِ الْآیَهًِْ قَالَ فَمَنْ أَقَرَّ لَهُ یَوْمَئِذٍ جَاءَتْ أُلْفَتُهُ هَاهُنَا وَ مَنْ أَنْکَرَهُ یَوْمَئِذٍ جَاءَ خِلَافُهُ هَاهُنَا.

امام صادق (- حبیب از کسی‌که روایت کرده است نقل می‌کند: امام صادق (به یکی از اصحاب خود فرمود: «درباره‌ی ارواح چه می‌گویی؟ البتّه آن‌ها دسته‌های مختلف و گرد هم جمع بودند هرکدام با هم آشنا بودند به هم پیوستند، و هرکدام ناآشنا بودند از هم جدا ماندند». آن مرد عرض کرد: «ما هم چنین می‌گوییم». حضرت فرمود: «مطلب این چنین است، خداوند متعال از بندگانش وقتی آن‌ها به‌صورت سایه و شبحی بودند قبل از ولادت و آمدن به این دنیا، پیمان گرفت؛ چنانکه در قرآن می‌فرماید: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِم بعد از آن فرمود: «هرکس در آن روز به او اعتراف کرد، انس و الفتش به اینجا آمد، و هرکس او (خدا) را آن روز منکر شد در اینجا خلاف او آمد».

پس «عالم ذر» روح این عالم است که آن را «عالم غیب» نیز می‌گویند.