مو نُم کُر بختیاری

مو نُم کُر بختیاری

مو نُم کُر بختیاری

نویسنده: ندا مهرخانی

۱۳۹۸/۸/۱۳ مو نُم کُر بختیاری

فرهنگ و هنر بختیاری یکی از غنی‌ترین ذخایر فرهنگی و هنری ایران و تمدن بشری به‌شمار می‌آید بختیاری‌ها در سادگی، مهربانی، دوستداری میهمان و هنردوستی زبانزد هستند. زنان زحمت‌کش ایل بختیاری علاوه برپرداختن به کارهای سختی همچون امور زراعی و تربیت فرزندان، به عنوان بزرگ‌ترین حامیان و اشاعه‌دهندگان فرهنگ و هنر بختیاری به شمار می‌آیند.

استان چهار محال بختیاری در بخشی از مرتفع‌ترین نقطه زاگرس مركزی قرار گرفته است و به دلیل این ارتفاع، هوای سرد در دو فصل بر این استان خودنمایی می‌كند. همسایگی این استان با استان‌های اصفهان، خوزستان، لرستان و كهكیلویه و بویراحمد باعث به وجود آمدن اشتراکات فرهنگی درمیان مردم این استان‌ها شده است. بختیاری‌ها شاخه‌ای از طوایف لر هستند که در تاریخ ایران به (لر بزرگ) شهرت دارند. ایلِ بختیاری به دو شاخه اصلی چهارلنگ بختیاری و هفت‌لنگ بختیاری تقسیم می‌شوند.

تقسیم‌بندی مردم لر به لربزرگ و کوچک، به زمان حکومت هزاراسپیان در منطقه لرستان بازمی‌گردد. نام لر کوچک نیز به مردمان استان لرستان و ایلام اطلاق می‌شود. احتمالا واژه بختیاری دگرگون شده، واژه باختری به معنی باختری‌ها است.

مردم‌شناسی وگویش

آداب و رسوم و سنن فراوانی، بیانگر پیوستگی بختیاری‌ها با پارسیان است تا جایی که برخی عقیده دارند که لرها و بختیاری‌ها بازماندگان قبیله‌های مارافیان و ماسپیان پارسی هستند که نخستین قبیله‌هایی بودند که به کوروش کبیر پیوستند. گویش بختیاری از جمله گویش‌های جنوب‌غربی ایران و یکی از شاخه‌های گویش لری به شمار می‌رود. این گویش تفاوت‌های اندکی با سایر شاخه‌های گویش لری از جمله لری خرم‌آبادی و لری بویراحمدی دارداما دلایلی وجود دارد که زبان بختیاری همان زبان هخامنشی است زیرا در پایان سنگ نبشته ی آرامگاه کوروش در پاسارگاد به زبان بختیاری نوشته شده است (هِدُم کوروش پادشاه هخامنشی)یعنی (هستم کورش شاه هخامنشی) گویش بختیاری‌ها امتداد زبان پارسی میانه رایج در بین پارسیان قبل از اسلام است.

آوای حزن و حماسه

از دیر باز ساختار بیشتر آیین‌های شاد و بانشاط مردم چهارمحال و بختیاری بر اساس سنت‌های بومی و محلی شکل گرفته است در ایل بختیاری موسیقی و آواز را وسیله‌ای برای بیان و انتقال رنج و مرارت زندگی کوج‌نشینی و اندوه هجران و فراق یار و دیار تا ستایش عشق و زیبایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. مضمون‌هایی که نسل به نسل و سینه به سینه برای آیندگان باقی مانده است این موسیقی در عین ناشناختگی، یکی از اصیل‌ترین آواهایی است که ریشه در فرهنگ کهن این مرز و بوم دارد، شعر و آهنگ در موسیقی بختیاری، ارتباطی جداناپذیر دارند بختیاری‌ها برای هر پدیده و حماسه‌ای موسیقی مخصوص دارند.

موسیقی در سرزمین بختیاری از تولد تا مرگ با یکایک افراد در ارتباط است. از این منظر هر یک از اقشار اعم از کودکان، جوانان، سالخوردگان و زنان موسیقی‌های مخصوص به خود دارند.در این بین مقام‌های موسیقی شفاهی گله‌داری، برزگری، ابولقاسم‌خان و مقام شیرعلی‌مردان خان بن مایه مردم شناختی برای بررسی آیین‌های شادی و سنتی مردم چهارمحال و بختیاری است.

لباس زنان بختیاری، رنگین کمانی زیبا

شناخت لباس و پوشش اقوام مختلف در ایران یکی از موضوعات دوست‌داشتنی است که علاقه‌مندان به خود را دارد، دانستن نام‌های جالب که برای شلوار و پیراهن استفاده می‌شود و علت استفاده از برخی زیورآلات که ریشه در فرهنگ باستانی دارد همیشه از مواردی است که زمینه شناسایی هویت ملی را فرهم می‌سازد. لباس تنها پوشش نیست بلکه بارزترین تجلی باورها، عقاید و ویژگی‌های مذهبی و اجتماعی و حتی هنری یک قوم و ملت است که در لباس زنان و مردان و کودکان آن نشان داده می‌شود. لباس زنان و مردان بختیاری عشایر سبکی از پوشش راحت و زیباست که جزئیات طراحی آن در نوع خود منحصربه فرد است، از لچک و جومه زنان تا چوقا و شلوار دبیت مردان‌شان، هر کدام تعریفی و تعبیر خود را دارند. تفاوت خلاقیت و تنوع به وجود آمده در لباس بختیاری‌ها، از طبیعت کوهستانی و سرسبز و طراوت و طلوع خورشید در روزها و شب‌های پر ستاره آن الهام گرفته شده است.

زنان و دختران عشایری در زندگی روزانه، در زمان کوچ، در مهمانی‌ها و مراسم مختلف به ویژه در مراسم عروسی، تن پوش‌های رنگین خود را بر تن می‌کنند که رنگ‌ها و طرح‌های شاد و متنوع آن جلوه‌ای ویژه به محیطی که در آن حضور دارند می‌دهد. مواردی همچون پوشیدگی، راحتی، شادابی و…از ویژگی‌های البسه زنان بختیاری است.

اجزای لباس زنانه

لچککلاهی است که زنان بختیاری در زیر «مینا» استفاده می‌کنند و با سکه‌های قدیمی، مروارید، سنگ و پولک تزیین می‌شود. «لچک» دارای انواع گوناگونی ریالی، سیخکی، و صدفی است که رایج ترین نوع آن لچک ریالی است که در آن از سکه‌های قدیمی استفاده می‌شود. سیزن بن، یکی از زیورآلاتی است که برای محکم کردن لچک و مینا استفاده می‌شود. سیزن بن زنجیری نقره‌ای است که به آن سکه‌هایی وصل کرده اند و جلوه‌ای زیبا دارد. دو سر سیزن بن را به بالای دو گوش روی مینا و لچک نصب می‌کنند و از پشت سر می‌آویزند. مینا، روسری بزرگ مستطیل شکلی از جنس حریر در رنگ‌های مختلف است که زنان بختیاری به سر می‌کنند. مینا را با سنجاق توسط بندی از یک سوی «لچک» به سوی دیگر آن از پشت سرشان می‌آویزند که به آن «سیزن» گفته میشود. بعد موهای جلو را تاب می‌دهند و از زیر لچک بیرون می‌آورند و در پشت مینا پنهان می‌کنند. در زبان محلی به موهای تاب داده شده «ترنه» گفته می‌شود.

جومه پیراهنی است که معمولا دو چاک در اطراف کمر دارد و بلندی آن تا زانوها می‌رسد و سه دکمه بر آن می‌دوزند و بالاتنه و دامن جومه صاف و بدون چین است.

شلوار قری، شلواری چین دار و بدون پاچه است که نیم تنه پایین بدن را پوشش می‌دهد. معمولا در قسمت بالای شلوار قری جداره‌ای بوجود می‌آورند و طناب باریک یا بندی را از میان آن جداره عبور می‌دهند و شلوار قری را به وسیله همین بند و یا طناب باریک به کمر محکم می‌کنند.جلیقه، روی پیراهن پوشیده می‌شود و جنس آن از مخمل است.

تن پوش مردان بختیاری

لباس مردان بختیاری (چوقا، دبیت، دوال و کلاه خسروی) از اجزای لباس مردان است که بیانگر قشر و طبقه، رفاه، میزان دانش، سفر و زیارت و سیاحت آن‌هاست. چوقا (بالاپوش) مردان از پشم گوسفند بافته می‌شود و دارای نقوش و خطوط سیاه و سفید درهم تنیده است. آستین‌های کوتاهی دارد و بلندای آن تا زیر زانوها می‌رسد این پوشش در بین مردم شهرنشین قوم بختیاری نیز رواج دارد و عموما در مراسم‌های مختلف آن را بر تن می‌کنند. این بالاپوش، هم گرما را در زمستان نگه می‌دارد و هم در تابستان رطوبت و خنکی را حفظ می‌کند. معروف‌ترین نوع چوخا، چوخای «لیوسی» است. شلواری مشکی رنگ مردان بختیاری «دبیت» نام دارد. خصوصیت بارز و متمایزکننده این شلوار دمپای بسیار گشاد آن است به طوری که عرض دمپای این شلوار به ۵۰ سانتی‌متر می‌رسد.

آداب و انواع ازدواج

ازدواج: در ایل بختیاری ازدواج به پنج صورت انجام می‌شود. ۱- ازدواج ناف‌‌برون (وقتی دو نوزاد پسر و دختر هم زمان متولد شوند) ۲- ازدواج گا به گا (داماد خواهر خود را به عقد برادر همسر در می‌آورد) ۳- ازدواج فامیلی (ریشه‌دارترین و پرجمعیت‌ترین ازدواج در ایل بختیاری) ۴- ازدواج هم‌بری (اگر پسری در خانواده‌ای از بچگی بزرگ می‌شد می‌توانست با دختر همان خانواده ازدواج کند) ۵- ازدواج خون بس (در صورت کشته شدن فردی در نزاع، پیش‌کش دختری از خانواده قاتل به خانواده مقتول).

رسم است دختران نامزد شده قالیچه می‌بافند تا هنگام عروسی همراه خود به خانه داماد ببرند، نوع قالیچه، کیفیت و زیبایی آن حکایت از هنرمندی عروس خانم دارد برای همین دختران بختیاری سعی می‌کنند این قالیچه را در نهایت زیبایی ببافند. یکی دیگر از آداب اصیل که هنوز هم در بعضی خطه بختیاری انجام می‌شود این است که وقتی عروس را به خانه داماد می‌برند اطرافیان به طور شوخی دستبردی به اثاثیه منزل عروس یا داماد می‌زنند که دقت و هوش اقوام طرف مقابل را امتحان کنند. در ایل بختیاری رسم بر این است که جوانان برومند بختیاری که به سن ازدواج رسیده‌اند قبل از عروسی، برای تهیه گوشت مورد نیاز جهت غذای مراسم شادی به شکار می‌روند. زون گشون (بله گفتن)، دس بوسون (شیرینی خوردن)، پاگشون و جهیزیه از مراسم‌های متداول در ایل بختیاری است.

این ایل با ذوق و دوستدار هنر در برگزاری جشن عروسی با مراسم‌هایی مانند دستمال بازی، رقص آرام، رقص مجسمه، سوار و نیزه بازی و چو بازی نیز میزبان مدعوین هستند.

فوت: رسم بختیاری‌ها در مراسم سوگواری بر این است که هنگامی که کسی فوت می‌کند، برای نشان دادن جوانمردی و دلیری شخص متوفی، اسبی را سیاه پوش و تیر هوایی شلیک می‌کنند. همچنین، بر سر مزار او شیر سنگی می‌گذارند و در طرفین بدن شیر، نقش‌هایی از اسلحه سرد و گرم از قبیل تفنگ، خنجر، شمشیر و کارد شکاری حک می‌کنند. در گویش بختیاری به این مجسمه‌ها «برد شیر» می‌گویند. برد شیرها، نماد رشادت، شجاعت، فروتنی و مردانگی است.

همچنین در هنگام عزا، گونه‌ای سروده عزا به وسیله زنان خوانده می‌شود که به آن گاگریوه (موسیقی عزا) گفته می‌شود یکی از زنانِ سرشناس و بی‌بی‌های ایل شروع به خواندنِ بیتی از گاگریوه می‌کند و همه زنان نیز با وی همنوا می‌شوند این کار در مجالسِ ترحیم ممکن است ساعت‌ها به درازا بینجامد. اگرچه کوتاه کردن مو برای زنان عیب به حساب می‌آید اما هرگاه فردی فوت می‌کرد زن، دختر یا خواهر او مویشان را می‌بریدند و به این کار پَل بریده می‌گفتند.